Ciekawostki o nietoperzach: 35 sprawdzonych faktów

Na świecie żyje ponad 1400 gatunków nietoperzy, podaje Departament Spraw Wewnętrznych USA. Według Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej nietoperze to jeden z największych i najbardziej zróżnicowanych rzędów ssaków, który obejmuje 1/5 wszystkich żyjących gatunków ssaków. W samych Stanach Zjednoczonych i Kanadzie żyje 47 gatunków nietoperzy.[1][2]

Nietoperze to jedyne ssaki zdolne do prawdziwego lotu, a ich skrzydło rozpina się na kościach ramienia i 4 palców. Kości te są lekkie, smukłe i wydłużone, aby podtrzymywać i poruszać błoną lotną. Błonę tworzą 2 cienkie warstwy skóry z naczyniami krwionośnymi, nerwami i ścięgnami. Britannica opisuje nietoperze jako jedyną grupę ssaków zdolną do lotu.[3][4]

Najprymitywniejszy znany gatunek nietoperza, Onychonycteris finneyi, żył 52 mln lat temu, a jego skamieniałość znaleziono w 2003 r. w południowo-zachodnim Wyomingu. Opis ukazał się w „Nature” 14 lutego 2008 r. Skamieniałość pokazała, że nietoperze najpierw nauczyły się latać, a echolokację rozwinęły później. Onychonycteris miał pazury na wszystkich 5 palcach, a współczesne nietoperze mają je na 1 lub 2 palcach każdej dłoni.[2]

Najmniejszym ssakiem świata pod względem długości ciała jest ryjówkonietoperz (Craseonycteris thonglongyai), nietoperz o ciele długości 29–33 mm i masie 1,7–2 g, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Rozpiętość jego skrzydeł wynosi ok. 130–145 mm. Gatunek żyje w wapiennych jaskiniach nad rzeką Khwae Noi w prowincji Kanchanaburi w zachodniej Tajlandii oraz w południowo-wschodniej Mjanmie.[5][6]

Największe nietoperze świata, rudawki z rodzajów Pteropus i Acerodon, osiągają do 45 cm długości ciała, 1,7 m rozpiętości skrzydeł i 1,6 kg masy, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Za największe gatunki uważa się zwykle Pteropus giganteus (ang. Indian flying fox) i Acerodon jubatus (ang. giant golden-crowned flying fox). Najwięcej dużych rudawek żyje w Azji Południowo-Wschodniej.[6]

Najstarszy znany nietoperz, nocek Brandta (Myotis brandtii) z jaskini w rejonie Biriusy na Syberii, miał co najmniej 41 lat. Zaobrączkowano go w 1964 r., a rekord opisano w 2005 r. w „The Journals of Gerontology”. Według Księgi Rekordów Guinnessa nietoperz ważący 5–7 g przeżył 9,8 razy dłużej, niż przewidywano dla jego rozmiarów. Nocek Brandta żyje także w Polsce.[7][8][9]

Najszybszym nietoperzem jest molos brazylijski (Tadarida brasiliensis), który osiągnął prędkość względem ziemi 44,5 m/s, czyli ok. 160 km/h, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Pomiar wykonano w lipcu 2009 r. koło jaskini Frio w Teksasie, śledząc z samolotu 7 nietoperzy z nadajnikami radiowymi. Mediana ich prędkości wynosiła tylko 20,5 km/h, ale 5 z 7 przekroczyło 108 km/h.[10][11]

Nietoperz Anoura fistulata z lasów mglistych Ekwadoru ma język długości do 8,49 cm, czyli 150% długości ciała mierzącego ok. 5,5 cm, co jest rekordem wśród ssaków. Gatunek opisano w 2005 r., a budowę języka w grudniu 2006 r. w „Nature”. Nietoperz zapyla rurkowate kwiaty rośliny Centropogon nigricans z zachodnich stoków Andów.[12]

Największa kolonia nietoperzy na świecie żyje w jaskini Bracken koło San Antonio w Teksasie, gdzie latem gromadzi się co najmniej 15 mln molosów brazylijskich, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Departament Spraw Wewnętrznych USA nazywa ją też największym skupiskiem ssaków na Ziemi. Guinness zaznacza, że według części szacunków liczba ta może być nawet 10 razy mniejsza.[13][1]

Dwa gatunki nietoperzy z rodziny Noctilionidae, polujące nad wodą w Panamie, wydawały okrzyki echolokacyjne o natężeniu do ponad 140 dB, mierzonym 10 cm od pyska, wykazały w 2008 r. badania 11 gatunków z 5 rodzin. Pozostałe gatunki osiągały 122–134 dB. Według komunikatu o badaniu to najwyższy poziom dźwięku zmierzony u zwierzęcia w powietrzu. Dla porównania głośny koncert rockowy ma 115–120 dB, a próg bólu u człowieka to ok. 120 dB.[14][15]

Molosy brazylijskie konkurują o pokarm, zagłuszając echolokację innych nietoperzy, wykazali w 2014 r. biolodzy z Wake Forest University w badaniu opublikowanym w „Science”. Gatunek używa co najmniej 15 rodzajów głosów społecznych, a jeden z nich służy do zagłuszania. Zagłuszany nietoperz niemal zawsze chybiał zdobyczy, ale tylko wtedy, gdy sygnał padał w odpowiednim momencie i o właściwej częstotliwości.[16][17]

Jeden karlik może zjeść w ciągu nocy do 3000 meszek lub innych drobnych muchówek, szacuje brytyjski Joint Nature Conservation Committee w poradniku z 2001 r. Według tego samego opracowania borowce wielkie potrafią latać na żerowiska oddalone o ponad 26 km. Karliki i borowce wielkie należą także do gatunków żyjących w Polsce.[18][9]

Mroczek brunatny (Eptesicus fuscus), ważący ok. 14 g, może zjeść nawet 1000 komarów w ciągu nocy, podaje Smithsonian Institution. Zoolog Kristofer Helgen zaznacza jednak, że choć wiele nietoperzy je komary, nie znaleziono dotąd gatunku, który by się w nich specjalizował. Większość nietoperzy żywi się owadami, szczególnie w Ameryce Północnej.[19]

Samica nietoperza rodzi zwykle 1 młode w roku, podaje brytyjski Joint Nature Conservation Committee. Latem samice zbierają się w koloniach rozrodczych, a u niektórych gatunków zdarzają się 2, 3, a nawet 4 młode. Według Smithsonian Institution młode nietoperze szybko rosną i potrafią latać po ok. 3 tygodniach.[18][4]

Nietoperze żyją dłużej niż inne ssaki podobnej wielkości: niektóre dożywają 20 lat, a u 6 gatunków udokumentowano wiek ponad 30 lat. Dla porównania gryzonie podobnych rozmiarów żyją tylko 1–2 lata, podaje Smithsonian Institution. Departament Spraw Wewnętrznych USA zaznacza, że większość nietoperzy żyje na wolności krócej niż 20 lat.[4][1]

Karlik większy (Pipistrellus nathusii) zaobrączkowany w sierpniu 2015 r. w Parku Przyrody Pape na Łotwie został znaleziony martwy w marcu 2017 r. w rezerwacie Laguna de Pitillas w północnej Hiszpanii, 2224 km dalej. Wyniki opisano w 2020 r. w czasopiśmie „Mammalia”. Nietoperz leciał w kierunku południowo-południowo-zachodnim, przecinając cały kontynent.[20][21]

Tylko 3 gatunki nietoperzy to prawdziwe wampiry, a wszystkie żyją w tropikach i subtropikach Ameryki, podaje Smithsonian Institution. 2 z nich, wampirzyk białoskrzydły i wampir włochatonogi, żywią się krwią ptaków. W epokach lodowcowych żył wampir 3 razy większy od dzisiejszego wampira zwyczajnego (Desmodus rotundus).[19]

Wampiry zwyczajne zwracają wypitą krew, by nakarmić głodne nietoperze ze swojej sieci społecznej, nawet niespokrewnione dorosłe osobniki, wykazali w 2019 r. badacze ze Smithsonian Tropical Research Institute. Nietoperze obserwowane w niewoli przez prawie 2 lata wypuszczono do kolonii w dziupli drzewa na pastwisku w Panamie. Czujniki co 2 sekundy rejestrowały ich spotkania i pokazały, że więzi przetrwały na wolności.[22][23]

Utrata nietoperzy w Ameryce Północnej mogłaby kosztować rolnictwo ponad 3,7 mld dolarów rocznie, oszacowali w 2011 r. naukowcy w czasopiśmie „Science”. Nietoperze owadożerne zjadają nocne owady, w tym wiele szkodników upraw i lasów. Amerykańska służba parków narodowych podaje, że nietoperze oszczędzają rolnictwu od 3,7 do 53 mld dolarów rocznie.[24][25][26]

Ponad 300 gatunków owoców zależy od zapylania przez nietoperze, podaje Departament Spraw Wewnętrznych USA. Nietoperze roznoszą też nasiona orzechów, fig i kakaowca, z którego powstaje czekolada. Około 80 leków pochodzi z roślin, których przetrwanie zależy od nietoperzy.[1]

Nektarnik mniejszy (lesser long-nosed bat) w 2018 r. jako pierwszy nietoperz został usunięty z amerykańskiej listy gatunków zagrożonych z powodu odbudowy populacji. W 1988 r. żyło go mniej niż 1000 osobników w 14 znanych kryjówkach, a w 2018 r. ok. 200 000 w 75 kryjówkach w USA i Meksyku. Ten nietoperz zapyla m.in. agawy, z których powstaje tequila.[27][1]

Zespół białego nosa, grzybicza choroba hibernujących nietoperzy, zabił w USA ponad 6 mln nietoperzy od 2006 r., gdy pierwszy przypadek potwierdzono w środkowej części stanu Nowy Jork. W 2016 r. choroba dotarła do zachodniego wybrzeża. Według Departamentu Spraw Wewnętrznych USA w mniej niż 10 lat zabiła ponad 90% populacji 3 gatunków nietoperzy z Ameryki Północnej.[26][1]

Aż 52% gatunków nietoperzy Ameryki Północnej grozi w ciągu 15 lat poważny spadek liczebności, szacują eksperci cytowani przez Departament Spraw Wewnętrznych USA. W USA 10 gatunków nietoperzy ma status zagrożonych wyginięciem, a 1 kolejny status gatunku narażonego. Zespół białego nosa wykryto już w 40 stanach USA i 9 prowincjach Kanady.[1]

W Polsce żyje 27 gatunków nietoperzy, podaje Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. Rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt wymienia 26 gatunków nietoperzy wśród zwierząt objętych ochroną ścisłą, od podkowca dużego po mroczka posrebrzanego. 25 z nich wymaga dodatkowo ochrony czynnej, a wyjątkiem jest borowiec olbrzymi.[28][9]

Wszystkie 26 gatunków nietoperzy z wykazu ochrony ścisłej objęto w Polsce 2 dodatkowymi zakazami. Pierwszy zabrania umyślnego płoszenia lub niepokojenia tych zwierząt. Drugi zabrania fotografowania, filmowania lub obserwacji, które mogą powodować ich płoszenie lub niepokojenie. Zakazy wynikają z § 6 rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.[9]

Zimowiska, w których w ciągu 3 ostatnich lat choć raz stwierdzono ponad 200 nietoperzy, wymagają w Polsce ustalenia strefy ochrony, stanowi rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Strefa obejmuje pomieszczenia i kryjówki zajmowane przez nietoperze. Ochrona trwa od 15 września do 15 kwietnia, czyli w okresie zimowania.[9]

Obszar Natura 2000 Nietoperek (PLH080003) w województwie lubuskim chroni ok. 30 km żelbetowych podziemi położonych 30–50 m pod ziemią. Tunele zbudowano w latach 1933–1945 jako część fortyfikacji Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Obszar ma 7377,37 ha, a za specjalny obszar ochrony siedlisk uznano go w 2023 r.[29]

W 2025 r. w zimowisku w Międzyrzeckim Rejonie Umocnionym naliczono 39 768 nietoperzy, o 8,5% więcej niż w 2024 r., gdy stwierdzono 36 653 osobniki, podaje RDOŚ w Gorzowie Wielkopolskim. Niektóre nietoperze pokonują 260 km, by dotrzeć do tego zimowiska. W styczniu 2026 r. odbyło się tu 25. międzynarodowe liczenie nietoperzy.[30]

W zimowisku Nietoperek stwierdzono co najmniej 12 gatunków nietoperzy, z których najliczniejsze są nocek rudy, nocek duży, gacek brunatny i nocek Natterera. Samego nocka dużego zimuje tu 19 000–29 000 osobników. Już w 1991 r. naliczono w Nietoperku 29 500 nietoperzy, a w 2000 r. 28 870.[29]

Najwięcej mopków zachodnich w monitoringu GIOŚ z 2011 r. naliczono w tunelu w Krzystkowicach: 1352 osobniki. W Nietoperku było ich 968, a w 17 monitorowanych zimowiskach łącznie 5638. Według RDOŚ w Gorzowie Wielkopolskim liczba mopków w tunelu koło Krzystkowic może przekraczać 1800.[31][32]

Większość kolonii nocka dużego w Polsce zasiedla strychy budynków sakralnych lub innych obiektów użyteczności publicznej, wynika z monitoringu GIOŚ z lat 2015–2016. Monitoring objął 55 stanowisk tego gatunku: 40 letnich i 15 zimowych. W tym okresie 2 kolonie, w Kiszewie i Horyńcu-Zdroju, całkowicie zniknęły.[33]

W 2016 r. w Jaskini Szachownica zimowało 846 nocków dużych, wobec 233 osobników w poprzednim badaniu, podaje Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. Monitoring z lat 2015–2016 objął 15 zimowych stanowisk nocka dużego. Wśród innych zimowisk nocka dużego raport wymienia m.in. Bastion Król w Kostrzynie nad Odrą i Fort I w Poznaniu.[33]

W 2016 r. na stanowisku Jaworzna doliczono się 688 nocków orzęsionych, najwięcej spośród letnich stanowisk tego gatunku w regionie alpejskim, wynika z monitoringu GIOŚ. Najmniejsze stanowisko, w Leluchowie, miało 1 osobnika. Nocek orzęsiony występuje w obu regionach biogeograficznych Polski, a w monitoringu zimowym z lat 2015–2016 na badanych stanowiskach w regionie kontynentalnym stwierdzono 78 osobników.[34]

Międzynarodowa Noc Nietoperzy odbyła się po raz pierwszy w 1997 r., a dziś obchodzi się ją w ponad 50 krajach w ostatni pełny weekend sierpnia, podaje GDOŚ. W 2026 r. przypadła w nocy z 29 na 30 sierpnia, na 30-lecie akcji. Podczas obchodów w Polsce organizowane są m.in. nocne spacery z detektorem nietoperzy.[35][28]

Polska jest stroną Porozumienia o ochronie populacji nietoperzy europejskich (EUROBATS) od 10 maja 1996 r. Porozumienie podpisano w Londynie 4 grudnia 1991 r., a weszło w życie 16 stycznia 1994 r. Obecnie porozumienie obejmuje ponad 35 krajów i działa w ramach Konwencji bońskiej.[28][35]