Ciekawostki o mrówkach: 35 sprawdzonych faktów

Naukowcy przeanalizowali 489 badań ze wszystkich kontynentów i oszacowali, że na Ziemi żyje prawie 20 biliardów, czyli 20 × 10¹⁵ mrówek. Samych mrówek żyjących na ziemi jest według ostrożnych szacunków ponad 3 biliardy. Najwięcej mrówek naziemnych żyje w tropikach i subtropikach.[1]

Biomasa wszystkich mrówek na Ziemi to około 12 mln ton suchego węgla. To więcej niż łączna biomasa dzikich ptaków i ssaków i mniej więcej 20% biomasy ludzi. W lasach najwięcej jest mrówek żyjących w ściółce, a mrówek szukających pokarmu na powierzchni ziemi najwięcej jest w suchych regionach.[1]

Według projektu wytycznych przygotowanego dla Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska na świecie formalnie opisano blisko 17 tys. gatunków mrówek, a drugie tyle może wciąż czekać na odkrycie. W Polsce stwierdzono dotąd 110 gatunków. Mrówki spotkamy niemal we wszystkich ekosystemach lądowych poza najzimniejszymi.[2]

Mrówki mierzą od około 2 do 25 mm. Najczęściej są żółte, brązowe, czerwone lub czarne, a niektóre mają metaliczny połysk. Każda mrówka ma kolankowate czułki i 2 pary szczęk: zewnętrzną do noszenia i kopania, a wewnętrzną do żucia. Między tułowiem a odwłokiem ma cienką „talię”.[3]

Wśród blisko 17 tys. opisanych gatunków mrówek nie ma ani jednego, który żyłby samotnie: wszystkie tworzą kolonie. To odróżnia mrówki od pszczół i os, wśród których są zarówno gatunki społeczne, jak i samotnicze. Mrówki to jedyna grupa błonkówek złożona wyłącznie z gatunków prawdziwie społecznych.[2]

Średniej wielkości mrowisko mrówki rudnicy, często spotykanej mrówki leśnej, zamieszkuje 500–800 tys. osobników, podają materiały edukacyjne Lasów Państwowych. Mrówki dzielą się na 3 kasty. Królowa nie wydaje żadnych poleceń, ale pozostaje w centrum zainteresowania robotnic. Samce żyją tylko kilka tygodni i nie wykonują żadnej pracy.[4]

Kolonia mrówek składa się z jednej lub wielu królowych, których może być nawet ponad 1000, z robotnic oraz okresowo z przyszłych królowych i samców. Podczas lotu godowego, czyli rójki, młode królowe i samce opuszczają gniazdo i kopulują. Potem samce giną, a królowe szukają miejsca na nowe gniazdo albo dołączają do istniejącego.[2]

Według Encyclopaedia Britannica królowa mrówek może żyć nawet 15 lat. W czasie lotu godowego łączy się z samcem, który przekazuje jej cały zapas plemników na resztę życia. Po założeniu gniazda odpadają jej skrzydła, a rozkładające się mięśnie skrzydeł dostarczają jej składników odżywczych. Wtedy zaczyna składać jaja, a u gatunków bardziej rozwiniętych rzadko opuszcza gniazdo.[3]

Królowa mrówki Lasius niger przeżyła w niewoli 28¾ roku, co według Book of Insect Records Uniwersytetu Florydy jest najdłuższym udokumentowanym życiem dorosłego owada. Królową trzymał w hodowli Hermann Appel. Według cytowanych tam badaczy królowe Lasius niger żyły w laboratoryjnych koloniach od 18 do 29 lat, a robotnice mrówek mogą żyć 7–8 lat.[5]

U niektórych gatunków mrówek kolonia trwa nawet 20 czy ponad 30 lat, a u innych kilka lub kilkanaście lat. To duża różnica w porównaniu z osami, których kolonie żyją tylko rok. Są też mrówki, które przyjmują nowe królowe, dzięki czemu ich kolonie mogą być teoretycznie nieśmiertelne.[2]

Mrówka przechodzi 4 stadia rozwoju: jajo, larwę, poczwarkę i postać dorosłą. U robotnic cały cykl trwa zwykle 8–10 tygodni. Wszystkie robotnice to samice: budują gniazdo, karmią potomstwo i bronią kolonii. Samce nie pracują w gnieździe, żyją krótko i są karmione przez kolonię.[3]

Najszybciej biegającą mrówką jest saharyjska mrówka Cataglyphis bombycina, która osiąga 85,5 cm na sekundę, podaje Księga Rekordów Guinnessa. W ciągu sekundy pokonuje 108 długości własnego ciała. Rekord zmierzyli w Tunezji badacze z Uniwersytetu w Ulm: Sarah Pfeffer, Verena Wahl, Matthias Wittlinger i Harald Wolf.[6]

Przez krótki czas mrówki z rodzaju Cataglyphis wytrzymują temperaturę powierzchni 60°C, a nawet wyższą. Szukają martwych owadów na rozpalonym piasku i solniskach Sahary. Według Encyclopaedia Britannica to jedna z najbardziej odpornych na upał grup owadów, jakie znamy.[3]

Szczęki mrówki Odontomachus bauri zamykają się z prędkością blisko 65 m/s, czyli 2000 razy szybciej niż mrugnięcie oka, opisał w 2006 r. „Nature”. To być może najszybszy zmierzony atak drapieżnika. Uderzając żuwaczkami o podłoże, mrówka wybija się na 8 cm w górę i ląduje nawet 40 cm dalej, co pomaga jej uciec przed napastnikiem.[7]

Mrówki ogniste łączą się w wodoodporną tratwę w mniej niż 100 sekund i mogą na niej dryfować przez wiele dni, opisali w 2011 r. naukowcy z Georgia Tech w PNAS. Pojedyncza mrówka w wodzie walczy o przetrwanie. W tratwie mrówki trzymają się żuwaczkami, pazurkami i przylgami z siłą 400 razy większą od własnego ciężaru, a lukę po usuniętej mrówce zajmują inne.[8]

Gniazda inwazyjnej mrówki argentyńskiej tworzą w Europie sieć ciągnącą się przez co najmniej 6000 km, opisał w 2002 r. „Science News”. Badacze, wśród nich Laurent Keller z Uniwersytetu w Lozannie, zebrali mrówki z 33 miejsc na wybrzeżu od północnych Włoch do północno-zachodniej Hiszpanii. Wyniki opublikowano w czasopiśmie PNAS.[9]

Według badań z 2005 r. europejska populacja inwazyjnej mrówki argentyńskiej składa się z 2 olbrzymich superkolonii. Robotnice z tej samej superkolonii nigdy się nie atakują, ale wobec mrówek z drugiej zawsze są agresywne. Badacze nie znaleźli żadnej mieszanej mrówki wśród 332 zbadanych, choć niektóre gniazda obu superkolonii dzieliło mniej niż 30 m.[10]

Mrówki potrafią celnie strzelać kroplami kwasu mrówkowego nawet na odległość 1,5 m, podają materiały edukacyjne Lasów Państwowych. Zaobserwowano też mrówkę, która niosła gąsienicę o masie 52 razy większej niż masa samej mrówki. Tymczasem długość ciała mrówek żyjących w Polsce wynosi od 1,5 do 20 mm.[4]

Rolnictwo wykształciły tylko 4 grupy zwierząt: ludzie, korniki, termity i mrówki. Według badań filogenetycznych mrówki zaczęły uprawiać grzyby około 50 mln lat temu w tropikach Ameryki. Mrówki grzybiarki rozwinęły 5 odrębnych systemów uprawy, a mrówki tnące liście pojawiły się dopiero 8–12 mln lat temu.[11]

Około 30 mln lat temu rolnictwo mrówek przeszło rewolucję, być może przez gwałtowną zmianę klimatu, wynika z badania Teda Schultza, kustosza mrówek w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej Smithsonian. Około 35 mln lat temu zaczęło się globalne ochłodzenie, a przodkowie mrówek grzybiarek przenieśli się z wilgotnych lasów deszczowych do suchszych środowisk. Grzyb w suchym siedlisku nie mógł już uciec i stał się całkowicie zależny od mrówek.[12]

Wszystkie z prawie 300 gatunków mrówek z podplemienia Attina celowo uprawiają grzyby, którymi się żywią. Mrówka tnąca liście Atta cephalotes przeżuwa kawałki liści na papkę, na której rośnie grzyb, usuwa obce grzyby i używa substancji przeciwdrobnoustrojowych. Jej grzyb nie występuje samodzielnie w naturze, dlatego część naukowców uważa go za gatunek udomowiony przez mrówki.[3]

Bez opatrzenia rany śmiertelność rannych mrówek Megaponera analis rosła w ciągu 24 godzin z 10% do 80%, najpewniej przez zakażenia. Te afrykańskie mrówki polują na termity, a ranne towarzyszki zanoszą z powrotem do gniazda, gdzie inne mrówki intensywnie czyszczą ich rany. Ciężko ranne mrówki, które straciły 5 kończyn, nie były ratowane.[13]

W 2025 r. naukowcy opisali, że robotnice mrówki Camponotus maculatus amputują nogi rannym towarzyszkom. Amputacja nogi zakażonej bakterią Pseudomonas aeruginosa znacznie zmniejszała śmiertelność, zwłaszcza gdy była wykonana wcześnie. Mrówki amputowały jednak nogi zapobiegawczo, nie odróżniając ran zakażonych od czystych.[14]

Najstarsza znana mrówka, Vulcanidris cratensis, żyła około 113 mln lat temu na terenie dzisiejszej północno-wschodniej Brazylii, ogłosili w 2025 r. badacze w „Current Biology”. Jej skamieniałość z formacji Crato zachowała się w wapieniu, a wcześniejsze najstarsze mrówki z Francji i Birmy znaleziono w bursztynie. To tzw. mrówka piekielna z wymarłej podrodziny Haidomyrmecinae, która żyła tylko w kredzie.[15]

Badacze przeanalizowali DNA mrówek ze 139 spośród 288 opisanych żyjących rodzajów i datowali ich ewolucję na podstawie 43 skamieniałości. Okazało się, że większość podrodzin mrówek powstała wcześniej, niż sądzono, ale zaczęła się różnicować dopiero od późnej kredy do wczesnego eocenu, razem z rozwojem roślin kwiatowych.[16]

Pustynne mrówki Cataglyphis fortis mierzą przebytą drogę ruchami nóg, uwzględniając długość kroku, wykazali w 2007 r. Matthias Wittlinger, Rüdiger Wehner i Harald Wolf. Mrówki uczono przechodzić 10 m do karmnika. Mrówki na doklejonych „szczudłach” szukały potem gniazda po 15,3 m, czyli przeszacowały drogę o 50%, a mrówki ze skróconymi nogami szukały go już po 5,75–6,95 m.[17]

W styczniu 2014 r. na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej przeprowadzono eksperyment z murawką darniową (Tetramorium caespitum), powtórzony 8 razy. Badaniem kierowała Deborah M. Gordon ze Stanford University. W nieważkości mrówki przeszukiwały teren mniej dokładnie niż na Ziemi i chodziły bardziej krętymi ścieżkami, prawdopodobnie dlatego, że trudno im było utrzymać się na podłożu.[18][19]

W 1991 r. książka „The Ants” Berta Hölldoblera i Edwarda O. Wilsona otrzymała Nagrodę Pulitzera w kategorii literatury faktu. Wydało ją Belknap Press, wydawnictwo Uniwersytetu Harvarda. Bert Hölldobler, profesor Arizona State University, jest autorem ponad 300 publikacji naukowych i 6 książek.[20][21]

Rozporządzenie ministra środowiska z 16 grudnia 2016 r. obejmuje ochroną 6 gatunków mrówek: północną, smętnicę, ćmawę, łąkową, rudnicę i pniakową. Wszystkie są pod ochroną częściową, a na przenoszenie mrowisk potrzebne jest zezwolenie regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Mrówka pniakowa do 2014 r. była pod ochroną ścisłą.[2]

Na obszarach leśnych Polski wykazano 41 gatunków mrówek, podają materiały edukacyjne Lasów Państwowych. Mrówki przynoszą lasom korzyści, bo zjadają owady masowo występujące w lesie oraz ich larwy i poczwarki. Właśnie ze względu na te korzyści mrówki objęto ochroną, a niszczenie mrowisk jest karalne.[4]

Największe ze znanych gniazd mrówki rudnicy miało 2,15 m wysokości i 9,5 m średnicy, podają materiały edukacyjne Lasów Państwowych. Podziemna część mrowiska rudnicy sięga niekiedy na głębokość 2 m. Rudnica jest jednym z 6 gatunków mrówek objętych w Polsce ochroną częściową.[4][22]

Leśnicy raz na 10 lat wykonują inwentaryzację kolonii mrówek i rejestrują wszystkie aktywne mrowiska, podają materiały edukacyjne Lasów Państwowych. Kopce mrówek, które są często uszkadzane lub niszczone, leśnicy grodzą. Promień oddziaływania mrowiska na otaczający drzewostan wynosi 30 m.[4]

W lasach dębowych występuje 80 gatunków roślin, których nasiona przenoszą mrówki, podają materiały edukacyjne Lasów Państwowych. Mrówki zjadają fragmenty nasion, a przy okazji przenoszą je w różne miejsca i rozsiewają. W ten sposób rozsiewa się m.in. fiołek leśny.[4]

Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego zwracają uwagę, że w kopcu mrówki ćmawej przez większość roku jest cieplej niż na zewnątrz, a nawet w środku zimy temperatura zwykle nie spada poniżej 0°C. W kopcu jest dużo żywicy i kwasu mrówkowego, a badacze znaleźli w nim zespół grzybów pleśniakowych inny niż w otaczającej ściółce.[23]

Najmniejszą mrówką spośród 110 gatunków żyjących w Polsce jest mrówka złodziejka (Solenopsis fugax). Gnieździ się obok gniazd innych mrówek i zjada ich potomstwo, a jej korytarze są tak wąskie, że okradany gatunek nie może się w nich poruszać. W Polsce w gniazdach innych mrówek żyje też gładyszek mrowiskowy.[2]