Ciekawostki o ziemniakach: 40 sprawdzonych faktów

Ziemniaki prawdopodobnie udomawiano kilka razy niezależnie, a ludy środkowych Andów uprawiały je ponad 7000 lat temu. Do Europy przywieźli je hiszpańscy kolonizatorzy w 2. połowie XVI w. Pod koniec XVII w. ziemniak był ważną uprawą w Irlandii, a pod koniec XVIII w. w Europie kontynentalnej, zwłaszcza w Niemczech.[1]

Ponad 4000 rodzimych odmian ziemniaka rośnie na wyżynach andyjskich Peru, Boliwii i Ekwadoru, na wysokości 3500–4200 m n.p.m. Według International Potato Center (CIP) dzikie bulwy udomowiono ok. 8000 lat temu w pobliżu jeziora Titicaca. Rolnicy przez stulecia wybierali odmiany ze względu na smak, konsystencję, kształt i barwę. Większość z nich nigdy nie trafia na rynek, bo krąży w wymianie między społecznościami.[2]

Analiza 128 genomów opublikowana w 2025 r. w „Cell” wykazała, że ziemniak i jego 107 dzikich krewnych z grupy Petota pochodzą od starożytnej krzyżówki. Ok. 8–9 mln lat temu połączyły się linie przodków pomidora i przodków grupy Etuberosum, czyli 3 dzikich gatunków psianki z południa Ameryki Południowej. To właśnie geny z obu linii umożliwiły tworzenie bulw.[3]

W 1537 r. Juan de Castellos, jak zapisuje go Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, natrafił na bulwy ziemniaka w chatach Indian w Andach na terenie dzisiejszej Kolumbii. Według muzeum to pierwszy znany Europejczyk, który zetknął się z ziemniakami. Nazwał je „turmas de tierra”, porównując do trufli. Do trufli nawiązują też późniejsze nazwy: włoskie „tartufflo”, niemieckie „Kartoffeln” i polskie potoczne „kartofle”.[4]

Najlepiej udokumentowane wprowadzenie ziemniaka do Europy nastąpiło w 1588 r., gdy papież podarował jego bulwy Carolusowi Clusiusowi. Clusius namalował akwarelę ziemniaka, sporządził jego szczegółowy opis i rozesłał je do ogrodów botanicznych m.in. we Frankfurcie, Norymberdze i Wrocławiu. W latach 1550–1600 ziemniaki wielokrotnie przywożono do Europy z Ameryki Południowej, a w XVI–XVII w. uchodziły za botaniczną nowość.[4]

W 2011 r. międzynarodowe konsorcjum odczytało 86% genomu ziemniaka o wielkości 844 mln par zasad i przewidziało w nim 39 031 genów kodujących białka. Badacze nazwali ziemniaka najważniejszą rośliną spożywczą świata, która nie jest zbożem. Uprawiany ziemniak jest autotetraploidem, czyli ma 4 zestawy chromosomów, a do odczytu genomu badacze użyli specjalnej homozygotycznej linii.[5]

Ziemniak jest jednym z ok. 150 gatunków z rodzaju Solanum (psianka), które tworzą bulwy, czyli zgrubiałe końce podziemnych pędów. Jedna roślina daje od kilku do ponad 20 bulw. Zwykle ważą one do 300 g, ale czasem przekraczają 1,5 kg. Liście mają 20–30 cm długości.[1]

Roślina ziemniaka tworzy kwiaty i jagody, w których jest 100–400 nasion botanicznych, podaje International Potato Center (CIP). Nowa roślina wyrastająca z sadzeniaka daje z kolei 5–20 bulw. Bulwy te są klonami genetycznymi rośliny matecznej, więc zachowują cechy odmiany. Z nasion powstają natomiast rośliny różniące się genetycznie od rodziców.[6]

Ziemniaki można uprawiać od poziomu morza do wysokości 4700 m n.p.m., od południowego Chile po Grenlandię, podaje International Potato Center (CIP). Uprawia się je w ponad 100 krajach świata. Według CIP od początku lat 60. XX w. powierzchnia upraw ziemniaka w krajach rozwijających się rosła szybciej niż powierzchnia wszystkich innych roślin spożywczych.[6]

Według FAO na świecie istnieje ponad 5000 odmian ziemniaka, zarówno hodowlanych, jak i tradycyjnych odmian rolników. Wiele z nich występuje tylko w miejscach pochodzenia w Ameryce Łacińskiej. FAO liczy ok. 150 dzikich krewnych uprawianego ziemniaka, które różnią się m.in. odpornością na choroby i szkodniki.[7]

International Potato Center (CIP) w Limie, założone w 1971 r., przechowuje w banku genów ok. 9 tys. aktywnych akcesji ziemniaka. CIP opiekuje się największym na świecie bankiem genów in vitro, czyli roślin utrzymywanych w probówkach. Certyfikat wolnych od wirusów ma 84% akcesji ziemniaka przechowywanych in vitro. Według ulotki CIP z 2019 r. bank udostępnia co roku 5000–6000 próbek materiału roślinnego.[8][9]

Bank genów ziemniaka in vitro w Boninie, utworzony w 1981 r., to jedyna w Polsce kolekcja całkowicie zdrowych form tetraploidalnych ziemniaka. Liczy 1612 obiektów, w tym 286 polskich odmian. Rośliny są wolne m.in. od wirusów A, S, M, Y, X i liściozwoju. Przechowuje się je w fitotronach w warunkach spowolnionego wzrostu, więc rzadko trzeba je przenosić na nowe podłoże.[10]

Ziemniak jest 3. najważniejszą rośliną spożywczą świata pod względem spożycia przez ludzi, po ryżu i pszenicy. Według International Potato Center (CIP) ziemniaki je ponad 1 mld ludzi. Ponad połowa światowych zbiorów pochodzi dziś z krajów rozwijających się. W latach 1997–2007 uprawa ziemniaka w tych krajach wzrosła o 25%.[6]

Według danych FAOSTAT w 2023 r. na świecie zebrano 383 mln ton ziemniaków, wobec 376 mln ton rok wcześniej. Powierzchnia zbiorów zmalała w tym czasie z 18,1 do 16,8 mln ha. Większe zbiory z mniejszej powierzchni oznaczają wyższe plony, średnio ok. 22,8 t ziemniaków z hektara.[11][12]

W 2023 r. największym producentem ziemniaków były Chiny z wynikiem ok. 93,5 mln ton, wynika z danych FAOSTAT. Kolejne miejsca zajęły Indie (ok. 60,1 mln t) i Ukraina (ok. 21,4 mln t). Dalej znalazły się USA, Rosja, Niemcy, Bangladesz, Francja, Polska i Holandia. Polska z produkcją ok. 8,2 mln t zajęła 9. miejsce na świecie.[12][11]

Z 1 ha ziemniaków można uzyskać 2–4 razy więcej żywności niż z hektara zbóż, podaje International Potato Center (CIP). Ziemniaki dają też więcej pożywienia na jednostkę zużytej wody niż każda inna główna uprawa. Według CIP wykorzystują wodę nawet 7 razy wydajniej niż zboża.[6]

Przeciętny mieszkaniec Peru zjada ok. 85 kg ziemniaków rocznie, podaje International Potato Center (CIP). Produkcja ziemniaków w Peru wzrosła z 1,36 mln t w 1950 r. do 5,1 mln t w 2018 r. Peru jest największym producentem ziemniaków w Ameryce Łacińskiej. Ok. 40% ziemniaków sadzonych tam na sprzedaż to odmiana Canchan, wyhodowana przez CIP.[9][6]

W 2023 r. ONZ ustanowiła 30 maja Międzynarodowym Dniem Ziemniaka. Inicjatywę zgłosiło Peru na podstawie rezolucji Konferencji FAO z 7 lipca 2023 r. Dzień nawiązuje do Międzynarodowego Roku Ziemniaka obchodzonego w 2008 r. Według FAO w ostatniej dekadzie światowa produkcja ziemniaków wzrosła o 10%.[7]

W 1845 r. do Irlandii przypadkiem trafił z Ameryki Północnej lęgniowiec Phytophthora infestans, wywołujący zarazę ziemniaka. Chłodna i wilgotna pogoda sprzyjała chorobie. Po częściowym nieurodzaju w 1845 r. zbiory w latach 1846–1849 były niemal całkowicie zniszczone. Był to najgorszy głód w XIX-wiecznej Europie.[13]

Przez wielki głód liczba mieszkańców Irlandii spadła z prawie 8,4 mln w 1844 r. do 6,6 mln w 1851 r. Zmarło ok. 1 mln osób, a liczba emigrantów mogła sięgnąć 2 mln. Na początku lat 40. XIX w. prawie połowa Irlandczyków, głównie biedna ludność wiejska, żywiła się niemal wyłącznie ziemniakami.[13]

Typowa rodzina irlandzkich bezrolnych robotników (cottierów) zjadała przed wielkim głodem ok. 8 funtów, czyli ok. 3,6 kg ziemniaków na osobę dziennie. Według Britanniki dawało to zapewne ok. 80% lub więcej wszystkich kalorii, jakie spożywali. Ziemniak był atrakcyjny, bo jest odporny, pożywny i kaloryczny.[13]

Badacze zsekwencjonowali w 2014 r. 44 genomy mitochondrialne Phytophthora infestans, m.in. 4 z XIX-wiecznej Europy. Linię HERB-1, odpowiedzialną za zarazę w czasie wielkiego głodu, wykryli we współczesnych populacjach w Meksyku i Ameryce Południowej. Wcześniej sądzono, że wymarła lub jest bardzo rzadka.[14]

Według niektórych zapisów pewien wrocławski aptekarz uprawiał ziemniaki już w 1587 r. Legenda głosi, że Jan III Sobieski przysłał w 1683 r. spod Wiednia kilka funtów bulw do Wilanowa i kazał je rozmnażać w ogrodzie. Muzeum Pałacu w Wilanowie zaznacza, że nikt nie wie, czy to prawda. Są przesłanki, że w okolicach Warszawy ziemniak pojawił się najwcześniej pod koniec XVIII w.[4]

Najwcześniejsze poświadczenie słowa „pyra” w Wielkim słowniku języka polskiego PAN pochodzi z 1907 r., z czasopisma „Lud” (t. 13). Słownik oznacza „pyrę” jako ziemniak, zarówno roślinę, jak i jadalną bulwę, z kwalifikatorem poznańskim. Wśród typowych połączeń podaje „poznańskie” i „wielkopolskie pyry”. Żartobliwie „pyrą” nazywa się też mieszkańca Poznania.[15]

Pierwszą poważną ekspansję stonki ziemniaczanej w Polsce zaobserwowano w 1944 r., podaje portal dzieje.pl. Chrząszcz pochodzi z USA, ze stanu Kolorado, a szkodnikiem upraw ziemniaków stał się w połowie XIX w. W latach 20. XX w. był już poważnym problemem we Francji. W czasie II wojny światowej Niemcy oskarżali amerykańskich lotników o plagę stonki.[16]

31 maja 1950 r. „Trybuna Ludu” przedrukowała komunikat NRD, że amerykańskie samoloty zrzuciły nocą ogromną ilość stonki ziemniaczanej. 1 czerwca gazeta opublikowała w tej sprawie komunikat Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych. Gwałtowny wzrost liczby stonek w Polsce rzeczywiście zaobserwowano w maju 1950 r. Drukowano miliony ulotek, broszur i plakatów propagandowych.[16]

Na początku transformacji ustrojowej powierzchnia uprawy ziemniaków w Polsce wynosiła ponad 1,8 mln ha, podaje Wojciech Nowacki z IHAR-PIB. Przed wejściem Polski do UE spadła do 800 tys. ha. W 2014 r. według GUS ziemniaki zajmowały już tylko 277 tys. ha, a zbiory wyniosły 7,7 mln t. Według autora powierzchnia uprawy maleje od wielu dziesięcioleci.[17]

Według szacunków podanych w 2015 r. statystyczne spożycie ziemniaków w Polsce wynosiło 112 kg na osobę rocznie, w tym ok. 15% w postaci przetworów przemysłowych. Polacy jedzą dużo ziemniaków, ale co roku coraz mniej, pisał Wojciech Nowacki z IHAR-PIB. Przetwórstwo spożywcze potrzebowało rocznie ok. 1,1 mln t ziemniaków na frytki, chipsy i susze. Przemysł produkował co roku ok. 160 tys. t frytek.[17]

W 2013 r. uprawą ziemniaków zajmowało się w Polsce ponad 500 tys. gospodarstw rolnych, a w 2014 r. ich liczba zmalała o kolejne 100 tys. Przemysł skrobiowy zużywał rocznie ok. 750 tys. t ziemniaków. Eksport był bardzo mały, wynosił 25–50 tys. t rocznie. Krajowe zbiory co roku uzupełniał import, m.in. wczesnych ziemniaków z basenu Morza Śródziemnego.[17]

Według wynikowego szacunku GUS w 2025 r. zbiory ziemniaków w Polsce, łącznie z ogródkami przydomowymi, wyniosły ok. 7 mln ton, o 18,4% więcej niż rok wcześniej. Powierzchnia uprawy wzrosła o ok. 9,2% do ok. 0,2 mln ha, a plony oszacowano na 327 dt/ha. Wykopki trwały od 3. dekady sierpnia do października.[18]

Według stanu na 30 kwietnia 2025 r. Krajowy rejestr COBORU liczył 119 odmian ziemniaka, w tym 78% krajowych i 22% zagranicznych. W 2025 r. wpisano 5 nowych odmian: jadalne Akacja i Zawisza oraz skrobiowe Hermes, Piast i Radunia. Odmiany jadalne stanowią ok. 2/3 rejestru.[19]

Według COBORU plony ziemniaków w produkcji są w ostatnich latach o ok. 30% mniejsze niż w doświadczeniach odmianowych, w których sadzi się kwalifikowany materiał. Plantacje nasienne zajmowały w 2024 r. tylko 6277 ha przy ok. 193 tys. ha upraw. Przy tak małym udziale nie da się wymieniać sadzeniaków przynajmniej co 4 lata, co według COBORU jest podstawowym warunkiem wyższych plonów.[19]

W 2024 r. 51% powierzchni polskich plantacji nasiennych ziemniaka zajmowało 117 odmian ze Wspólnotowego katalogu, niewpisanych do Krajowego rejestru. COBORU uważa to za niekorzystne, bo większość tych odmian nie ma sprawdzonych parametrów w polskich warunkach. Tylko 9 odmian z rejestru rozmnażano na ponad 100 ha.[19]

W 1995 r. podczas misji STS-73 promu Columbia na orbicie wyhodowano z bulw 5 małych ziemniaków, podaje NASA. Rosły w urządzeniu do uprawy roślin Astroculture. Misja trwała od 20 października do 5 listopada 1995 r., czyli prawie 16 dni. Uprawa na orbicie pokazała, że w kosmosie można hodować jadalne rośliny.[20]

Bulwy ziemniaka, które powstały w 1995 r. na pokładzie promu Columbia, miały podobną budowę jak bulwy z Ziemi, wykazali badacze m.in. z University of Wisconsin-Madison. Wielkość, kształt i układ tkanek były porównywalne. W kosmosie powstawał jednak większy odsetek małych ziaren skrobi. Autorzy uznali, że do wytworzenia bulwy o typowej budowie grawitacja nie jest potrzebna.[21]

Jeden zakład może wytworzyć do 10–20 mln minibulw ziemniaka rocznie dzięki technologii opartej na badaniach nad uprawą roślin w kosmosie, podaje NASA. Minibulwy to maleńkie sadzeniaki wolne od wirusów. Wykorzystano komory z kontrolowanym środowiskiem, opracowane na University of Wisconsin-Madison w centrum wspieranym przez NASA. Nowy zbiór minibulw jest możliwy co 40–50 dni, a nie raz w roku.[22]

Najcięższy ziemniak według Guinness World Records ważył 4,98 kg. Wyhodował go Brytyjczyk Peter Glazebrook, a zważono go 4 września 2011 r. na National Gardening Show w Shepton Mallet w hrabstwie Somerset. Dla porównania typowa bulwa waży według Britanniki do ok. 300 g.[23][1]

Największa porcja puree ziemniaczanego ważyła 1197,94 kg, podaje Guinness World Records. Przygotowali ją 20 czerwca 2015 r. Jason Lin, Colin Stockdale, Tyler Hubeny i Evan Armstrong w East Binghamton w stanie Nowy Jork. Całe puree przekazano organizacji pomagającej głodującym, a stamtąd trafiło do lokalnych jadłodajni i banków żywności.[24]

Największa kluska ziemniaczana ważyła 365 kg, podaje Guinness World Records. Przygotowała ją 1 maja 2010 r. niemiecka firma Ablig Feinfrost GmbH w Jenie. Kluskę zrobiono według tradycyjnego przepisu z Turyngii. Ważyła ok. 73 razy więcej niż najcięższy ziemniak świata.[25][23]

Największa sałatka ziemniaczana ważyła 3277 kg, podaje Guinness World Records. Przygotowała ją łotewska firma Spilva i pokazała 1 września 2002 r. w Międzynarodowym Centrum Wystawienniczym Politechniki Ryskiej w Rydze. To ok. 2,7 raza więcej niż rekordowa porcja puree ziemniaczanego.[26][24]