Ciekawostki o pająkach: 39 sprawdzonych faktów

Pająki mają 8 nóg i ciało podzielone na 2 części: głowotułów i odwłok. Owady mają 6 nóg i 3 części ciała. Pająki, jak inne stawonogi, mają zewnętrzny szkielet, ale należą do pajęczaków, razem z kosarzami, roztoczami, kleszczami i skorpionami. W odróżnieniu od owadów pajęczaki nie mają czułków, a pająki mają kądziołki przędne, z których wytwarzają jedwab.[1][2]

World Spider Catalog, prowadzony przez Muzeum Historii Naturalnej w Bernie, obejmuje 52 106 uznanych gatunków pająków. Katalog zbiera literaturę taksonomiczną o pająkach i od 2014 r. jest bezpłatnie dostępny w internecie. Według muzeum jest to możliwe dzięki liberalnemu szwajcarskiemu prawu autorskiemu. Próg 50 tys. gatunków ogłosił w Bernie zespół wydawców katalogu.[3][4]

W 2022 r. wydawcy World Spider Catalog ogłosili, że znamy co najmniej 50 tys. gatunków pająków. Jubileuszowym, 50-tysięcznym gatunkiem został skakun Guriurius minuano, opisany przez brazylijską arachnolog Kimberly S. Marta i współpracowników. Pająk poluje na krzewach i drzewach w południowej Brazylii, Urugwaju i okolicach Buenos Aires. Jego nazwa upamiętnia wymarły lud Minuane.[4]

Pierwszego pająka opisano naukowo w 1757 r., więc dojście do 50 tys. gatunków zajęło badaczom 265 lat. Wydawcy World Spider Catalog szacują, że do odkrycia pozostaje jeszcze ok. 50 tys. gatunków. Tempo opisywania nowych pająków rośnie, dlatego według nich drugą połowę uda się poznać w mniej niż 100 lat.[4]

Poza nielicznymi pająkami segmentowanymi (Mesothelae) pająki dzielą się na 2 duże grupy: Mygalomorphae, do których należą ptaszniki, oraz Araneomorphae, obejmujące zdecydowaną większość gatunków. Mygalomorphae mają zredukowane kądziołki przędne, sztyletowate szczękoczułki i 2 pary płuc książkowych. Araneomorphae mają szczękoczułki działające jak szczypce, zwykle 6 kądziołków przędnych, 1 parę płuc książkowych i parę tchawek.[5]

Spośród ponad 51,5 tys. znanych gatunków pająków mniej niż 30 odpowiadało za zgony ludzi, podaje Encyclopaedia Britannica. Wiele pająków wytwarza jad, którym chwyta ofiary, ale toksycznych dla człowieka jest niewiele gatunków. Jad czarnej wdowy działa na nerwy i powoduje silny ból, jednak jej ukąszenie zwykle nie jest śmiertelne. Ptaszniki też są jadowite, ale ich jad jest słaby.[1][6]

Pająki mierzą od 0,5 mm do ok. 12 cm długości ciała. Największe są owłosione ptasznikowce, żyjące w ciepłym klimacie, zwłaszcza w obu Amerykach. Do największych z nich należą ptaszniki, m.in. ptasznik goliat z Amazonii, którego ciało mierzy do 12 cm, a rozpiętość nóg do 28 cm, i Theraphosa apophysis z południowej Wenezueli. Najmniejsze pająki pochodzą z kilku rodzin tropikalnych, a informacje o nich pojawiły się dopiero w latach 80. XX w.[1][7][8]

Samice wielu pająków budujących sieci kołowe są co najmniej 2 razy większe od samców tego samego gatunku. Naukowcy przypuszczają, że większe samice są płodniejsze, a małe samce szybciej budują i pokonują jedwabne mosty, ale sprawa jest wciąż sporna. To nici niesione przez wiatr, które przyczepiają się do przedmiotu i tworzą przejście. Według tej hipotezy szybsze samce mają więcej okazji do godów.[1][9]

Samice wielu pająków, które opiekują się młodymi, żyją rok, najwyżej 2 lata. Samice ptasznikowców mogą żyć do 25 lat, a samice prymitywnych pająków z grupy haplogyne do 10 lat. Samice ptasznika goliata żyją do 20 lat, a samce tylko 3–6 lat, podaje Smithsonian’s National Zoo. Długość życia pająków zależy więc od gatunku i płci.[1][7]

Samica pająka Gaius villosus, nazwana „Numer 16”, żyła co najmniej 43 lata i jest najstarszym znanym pająkiem. Arachnolog Barbara York Main zauważyła ją w marcu 1974 r. w rezerwacie North Bungulla w południowo-zachodniej Australii. Pająk zginął najpewniej przez pasożytniczą osę, co odnotowano 31 października 2016 r. Wcześniejszy rekord należał do 28-letniego ptasznika z Meksyku.[10][11]

Ptasznik goliat (Theraphosa blondi) z lasów deszczowych północnej Ameryki Południowej to najcięższy znany pająk: waży do 175 g. Okaz złapany w kwietniu 1965 r. nad Rio Cavro w Wenezueli miał rozpiętość nóg 28 cm. Taką samą rozpiętość i masę 170 g miał w lutym 1998 r. 2-letni pająk Rosi z hodowli w Wielkiej Brytanii.[12][13]

Pająk Heteropoda maxima, występujący tylko w Laosie, ma największą rozpiętość nóg wśród pająków: u wyjątkowo dużych okazów sięga 30 cm. Księga Rekordów Guinnessa uznaje go za największego pająka pod względem rozpiętości nóg. Ptasznik goliat zajmuje w tym zestawieniu 2. miejsce, choć jest cięższy i ma dłuższe ciało, według artykułu Księgi Rekordów Guinnessa z 2021 r. mierzące do 13 cm.[12][14]

Najszybszym pająkiem świata jest pustynny pająk Cebrennus rechenbergi z Maroka, który uciekając przed drapieżnikami osiąga 1,7 m/s. Zagrożony wykonuje serię salt w przód lub w tył i z każdym obrotem przyspiesza. Pozwala mu to podwoić zwykłą prędkość, ale kosztuje dużo energii.[14]

Kalifornijski pająk Bothriocyrtum californicum potrafi przytrzymać wieczko norki, gdy coś ciągnie je z siłą 38 razy większą od ciężaru jego ciała. Księga Rekordów Guinnessa uznaje go za najsilniejszego pająka. Pająk zamyka podziemną norkę ruchomym wieczkiem. Dla porównania najlepsi sztangiści olimpijscy podnoszą 3 razy więcej, niż sami ważą.[14]

Skakun Evarcha culicivora żyje tylko wokół Jeziora Wiktorii w 2 krajach: Kenii i Ugandzie. Księga Rekordów Guinnessa nazywa go najbardziej krwiożerczym pająkiem, bo zdobywa krew, polując na samice komarów Anopheles, które niedawno się pożywiły. Samców tych komarów nie je, bo żywią się one cukrem i nektarem, a nie krwią.[14]

W Himalajach pająki żyją na wysokości do 5000 m n.p.m. Występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, choć i tam znajdowano ich fragmenty. Znacznie więcej gatunków żyje w tropikach niż w strefie umiarkowanej. Pająki pustynne często mieszkają w norach, które chronią je przed wysuszeniem.[1]

Uciekając przed niebezpieczeństwem, pająk Carparachne aureoflava z pustyni Namib potrafi wykonać 44 obroty na sekundę. Toczy się wtedy po zboczach wydm jak koło. To jeden z wielu pająków przystosowanych do życia na pustyniach i w innych suchych miejscach, gdzie większość gatunków chroni się przed wysuszeniem w norach.[1]

Większość pająków żyje na ziemi lub na drzewach, ale 1 gatunek z Eurazji, topik (Argyroneta aquatica), jest wodny i mieszka w wolno płynących wodach słodkich. Kilka innych gatunków żyje na brzegach lub na powierzchni wód słodkich i słonych, ale tylko topik prowadzi życie pod wodą. Britannica zaznacza, że pająki spoza Europy, Japonii i Ameryki Północnej są wciąż słabo zbadane.[1]

Topik może pozostać pod wodą ponad dobę bez wypływania po powietrze, wykazali w 2011 r. Roger Seymour z University of Adelaide i Stefan Hetz z Uniwersytetu Humboldtów. Wcześniej sądzono, że musi wypływać nawet co 20–40 minut. Pęcherzyk powietrza w jego sieci działa jak skrzela, więc pająk uzupełnia powietrze z powierzchni tylko raz dziennie.[15][16]

Pająki potrafią dryfować w powietrzu na wysokości od 3 m do ponad 800 m. Małe pająki i młode wielu większych gatunków wypuszczają długie nici, które łapią wiatr i niosą je na duże odległości. To zachowanie nazywa się balonowaniem. Niektóre gatunki rozprzestrzeniły się w ten sposób dookoła globu w zasięgu północnego prądu strumieniowego.[1]

W 2018 r. E. Morley i D. Robert z University of Bristol wykazali, że pająki wykorzystują do balonowania pole elektryczne atmosfery. W laboratorium pająki z rodziny osnuwikowatych (Linyphiidae) unosiły się po włączeniu pola i opadały po jego wyłączeniu. Na nitkach jedwabiu pająki mogą przelatywać setki kilometrów. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Current Biology”.[17][18]

Według szacunków z 2017 r. pająki na całym świecie zabijają co roku 400–800 mln ton ofiar (w świeżej masie). Ponad 90% z nich to owady i skoczogonki. Pająki z lasów i łąk odpowiadają za ponad 95% tej liczby, a pająki z upraw jednorocznych za mniej niż 2%. Doświadczenia pokazały, że po usunięciu pająków z poletek liczba owadów roślinożernych wyraźnie rośnie.[19]

Pająki polują na co najmniej 2 sposoby. Aktywni łowcy gonią i obezwładniają ofiary, a pomaga im w tym dobrze rozwinięty dotyk lub wzrok. Inne pająki budują z jedwabiu sieci, w które wpadają latające owady. Sieci powstają instynktownie. Wiele pająków wstrzykuje ofierze jad, który szybko ją zabija, a inne najpierw owijają ją jedwabiem, by ją unieruchomić.[1]

W 2009 r. naukowcy opisali pierwszego pająka, który celowo żywi się głównie roślinami. To skakun Bagheera kiplingi, żyjący od Meksyku po Kostarykę. Zjada wyspecjalizowane końcówki liści akacji, tzw. ciałka Belta, którymi rośliny „płacą” mrówkom za ochronę. Obserwacje w terenie i analiza izotopów potwierdziły, że to jego główny pokarm. W Meksyku ciałka Belta stanowią 91% jego diety, a w Kostaryce 60%.[20][21][22]

Ponad 80 przypadków polowania pająków na ryby zebrali w 2014 r. Martin Nyffeler i Bradley Pusey. Takie łowy obserwowano na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Ponad 75% przypadków dotyczyło pająków z rodzajów Dolomedes i Nilus z rodziny darzyczkowatych (Pisauridae). Autorzy zaliczają je do pająków półwodnych.[23]

Ryby chwytane przez pająki mają zwykle 2–6 cm długości i są średnio 2,2 razy dłuższe od samego pająka. Wynika to z przeglądu ponad 80 obserwacji opublikowanego w 2014 r. w „PLoS One”. Na ryby polują nie tylko pająki z rodzaju Dolomedes, ale też ponad 12 gatunków z nadrodziny Lycosoidea i 2 gatunki z rodziny Ctenidae.[23]

Pająki mogą mieć 7 różnych gruczołów przędnych, a każdy wytwarza jedwab o innych cechach i zastosowaniu. Żaden gatunek nie ma wszystkich 7, a pająki budujące sieci kołowe mają 5. Jedwab to naturalne włókno z białka, które we wnętrzu pająka jest płynne. Pająki używają go m.in. do owijania jaj, nici asekuracyjnych, balonowania i budowy kryjówek.[24]

W Wielkiej Brytanii żyją pająki z 37 rodzin, ale sieci buduje mniej niż połowa z nich. Pajęczyna to najbardziej znane zastosowanie jedwabiu, jednak nie wszystkie pająki łapią w nią ofiary. Pająki z rodziny Thomisidae czekają w zasadzce, np. Misumena vatia czai się na kwiatach na owady. Brytyjskie sieci dzieli się na 7 głównych typów.[24]

Madagaskarski pająk Caerostris darwini rozpina nad rzekami i jeziorami sieci o powierzchni do 2,8 m², przyczepione do brzegów nićmi o długości do 25 m. Badanie z 2010 r. wykazało, że jego nić ma ponad 2 razy większą udarność, czyli zdolność pochłaniania energii przed zerwaniem, niż każdy wcześniej opisany jedwab pajęczy, i jest ponad 10 razy lepsza od kevlaru. Autorzy uznali ją za najbardziej udarny znany materiał biologiczny.[25][26]

W 2010 r. opisanych było ponad 41 tys. gatunków pająków, a większość z nich przędzie kilka rodzajów jedwabiu. Daje to ponad 200 tys. unikatowych nici o różnych właściwościach. Do tamtej pory zbadano jednak jedwab tylko kilkudziesięciu gatunków. Pajęczy jedwab łączy wysoką wytrzymałość z elastycznością i jest wzorem przy tworzeniu nowoczesnych włókien.[25]

W 2022 r. naukowcy opisali genom pająka Caerostris darwini i znaleźli w nim co najmniej 31 przypuszczalnych genów spidroin, czyli białek, z których powstaje jedwab. Kilka klas tych genów jest liczniejszych niż u innego pająka sieciowego, Trichonephila clavipes. Autorzy przypuszczają, że niezwykła udarność nici wynika ze składu białek, a według innego zespołu z 2021 r. raczej z silniejszej ekspresji genów jedwabiu niż z ich wyjątkowego zestawu.[27][28]

Największym ubraniem z pajęczego jedwabiu jest peleryna z 7,48 m² tkaniny, wykonana na Madagaskarze według projektu Simona Peersa i Nicholasa Godleya. Jedwab dało ok. 1,2 mln samic złotych pająków sieciowych, a każda wytwarzała 25–30 m nici. Gotowa peleryna ważyła 1896 g. Od stycznia do czerwca 2012 r. pokazywało ją Victoria and Albert Museum w Londynie.[29][30]

Przy produkcji peleryny z pajęczego jedwabiu pająki łączono w grupy po 24, by uzyskać nić z 24 włókien. Ok. 80 osób, którymi kierowała Norosoa Ravelomahay, zbierało pająki w lasach Madagaskaru i wypuszczało je po pobraniu jedwabiu. Złoty kolor tkaniny to naturalna barwa nici, bez farbowania. Cały projekt trwał 3 lata.[29][30]

Według „Czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” z 2002 r. z Polski znanych jest prawie 800 gatunków pająków. Rozdział o pajęczakach przygotowali Wojciech Staręga, Czesław Błaszak i Jan Rafalski, a książkę wydał Instytut Ochrony Przyrody PAN. Ta sama praca podaje, że w Polsce żyje 36 gatunków kosarzy i 44 gatunki zaleszczotków.[31]

Polska czerwona lista z 2002 r. obejmuje 267 gatunków pająków: 79 zagrożonych (EN), 130 narażonych (VU) i 58 o niedostatecznie znanym statusie (DD). Autorzy podkreślają, że zagrożenie dotyczy nie tyle samych pająków, co ich środowisk. Chodzi zwłaszcza o siedliska reliktowe, takie jak kserotermy i torfowiska wysokie, oraz o łąki, na których co roku wypala się trawy.[31]

W Polsce 6 gatunków pająków objęto ochroną ścisłą. Są wśród nich 3 gryziele: zachodni (Atypus affinis), stepowy (Atypus muralis) i tapetnik (Atypus piceus), a także strojniś nadobny (Philaeus chrysops). Pozostałe 2 gatunki, Mughiphantes pulcher i Agroeca dentigera, nie mają polskich nazw. Wykaz zawiera tekst jednolity rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt z 2022 r.[32]

Ochroną częściową objęto w Polsce 3 gatunki pająków, wymienione w załączniku nr 2 do rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt. Najbardziej znany z nich to poskocz krasny (Eresus cinnaberinus). Dwa pozostałe, Bathyphantes eumenis i Yllenus arenarius, nie mają polskich nazw. Gryziele i poskocz krasny figurowały też na polskiej czerwonej liście z 2002 r.[32][31]

Tygrzyk paskowany (Argiope bruennichi) w 2002 r. był pod ochroną, ale nie trafił na polską czerwoną listę. Autorzy wyjaśnili, że gatunek przechodzi burzliwą ekspansję i dotarł do północno-wschodnich krańców kraju, więc występuje właściwie w całej Polsce. W wykazie chronionych gatunków zwierząt ogłoszonym w 2022 r. tygrzyka paskowanego już nie ma.[31][32]

W badaniu opublikowanym w 2020 r. w „Global Ecology and Conservation” Vasco Branco i Pedro Cardoso zebrali 753 odpowiedzi od 413 osób o różnej specjalizacji. Za najważniejsze zagrożenia dla pająków uznano rolnictwo, hodowlę zwierząt i gospodarkę leśną, zmiany klimatu, urbanizację oraz zanieczyszczenia. Badanie dotyczyło także działań, które mogą pająki chronić.[33][34]