Ciekawostki o psach: 38 sprawdzonych faktów

Pierwsze udomowienia psów nastąpiły najprawdopodobniej w północnej Eurazji 14–29 tys. lat temu. Według danych genetycznych psy pochodzą od wilków. Wymarłe linie wilków, od których wywodzą się psy, oddzieliły się od przodków dzisiejszych wilków 27–40 tys. lat temu.[1]

Badania genetyczne wskazują, że psy nie towarzyszyły pierwszym ludziom, którzy dotarli do Ameryki ponad 15 tys. lat temu. Psy pojawiły się tam dopiero ok. 10 tys. lat temu. Według jednego z badań wilki udomowiono w Chinach 16 300 lat temu jako zwierzęta hodowlane.[1]

Badacze zsekwencjonowali 27 genomów starożytnych psów. Okazało się, że już 11 tys. lat temu istniało co najmniej 5 głównych linii genetycznych psów. Wszystkie psy mają wspólnych przodków, innych niż dzisiejsze wilki, a od czasu udomowienia geny wilków trafiały do psów rzadko.[2]

Porównanie genomów psów i wilków (3,8 mln wariantów genetycznych) wskazało 36 regionów DNA, które prawdopodobnie były celem doboru w czasie udomowienia. 19 z nich zawiera geny ważne dla pracy mózgu. 10 genów dotyczy trawienia skrobi i przemiany tłuszczów, co autorzy wiążą z przystosowaniem psów do diety bogatej w skrobię.[3]

Grób z 2 psami, mężczyzną i kobietą, odkryty przypadkiem w 1914 r. przez robotników w Oberkassel koło Bonn, ma 14 tys. lat. Młodszy pies miał w chwili śmierci 27 lub 28 tygodni. Jako szczenię w wieku 3–4 miesięcy zachorował na nosówkę i przeszedł 2 lub 3 okresy ciężkiej choroby po 5–6 tygodni. Badacze uważają, że mógł przeżyć dzięki opiece ludzi.[4][5]

Pies grenlandzki należy do najstarszych ras: powstał w rejonie Morza Beringa co najmniej 2000 lat temu, a na Grenlandię dotarł ok. 1000 lat później. Badacze porównali 10 genomów psów grenlandzkich z genomem syberyjskiego psa zaprzęgowego sprzed 9500 lat.[6]

U psa nieaktywnych jest tylko ok. 20% genów receptorów węchowych. U człowieka ponad 50% takich genów to niedziałające pseudogeny. Odsetek pseudogenów różni się między rasami, co może tłumaczyć, dlaczego niektóre rasy mają lepszy węch od innych. Rasy różnią się też częstością odmian tych genów.[7]

W jednym z badań psy wykrywające zakażenie COVID-19 osiągnęły średnią skuteczność 94%. Dostały 1012 losowo ułożonych próbek. Poprawnie wskazały 157 próbek dodatnich i 792 ujemne, a pomyliły się w 63 przypadkach. Badanie opisano w przeglądzie naukowym o psim węchu.[7]

Border collie Chaser w ciągu 3 lat intensywnego treningu nauczyła się nazw 1022 przedmiotów i je zapamiętała. Rozumiała, że nazwy odnoszą się do przedmiotów niezależnie od polecenia. Nowe słowa potrafiła też odgadnąć przez wykluczenie: wybierała nieznany przedmiot, gdy słyszała nieznaną nazwę.[8]

Border collie Rico znał nazwy ponad 200 przedmiotów. Nazwę nowego przedmiotu odgadywał przez wykluczenie i potrafił go przynieść od razu, a także 4 tygodnie po tym, jak pierwszy raz usłyszał to słowo. Podobnie szybko uczą się nowych słów małe dzieci.[9]

Psy mają mięsień, który mocno unosi wewnętrzny kącik brwi, a wilki go nie mają, co wykazała sekcja głów obu gatunków. Psy robią ten ruch częściej i mocniej niż wilki. Badacze przypuszczają, że taki wyraz pyska wywołuje u ludzi chęć opieki, bo przypomina minę smutnego człowieka, i że jest efektem doboru według ludzkich upodobań.[10]

Golden retriever ma więcej neuronów w korze mózgowej niż hiena pręgowana, lew afrykański, a nawet niedźwiedź brunatny, choć ich kora jest nawet 3 razy większa. Badacze porównali mózgi kilku drapieżnych ssaków, m.in. kota, mangusty, psa, hieny i lwa. Szop pracz ma w mózgu wielkości kociego podobną liczbę neuronów co pies.[11]

Międzynarodowa Federacja Kynologiczna (FCI) uznaje 364 rasy psów. Każda rasa jest przypisana do konkretnego kraju. FCI ma 101 członków i partnerów kontraktowych, po jednym w każdym kraju. Rasy podzielono na 10 grup, a grupa 1 to owczarki i psy pasterskie.[12][13]

W 2025 r. buldog francuski był czwarty rok z rzędu najpopularniejszą rasą psów w rejestrach Amerykańskiego Klubu Kynologicznego (AKC). W 2022 r. zakończył trwające 31 lat panowanie labradora. AKC, założony w 1884 r., uznał dotąd 205 ras. W statystyce rejestracji za 2025 r. uwzględniono 202 z nich.[14]

Polski owczarek nizinny figuruje w rejestrze FCI pod numerem 251, w grupie 1 (owczarki i psy pasterskie). FCI uznała tę rasę ostatecznie w 1963 r., a obowiązujący wzorzec opublikowała w 1998 r. Psy mają w kłębie 45–50 cm, a suki 42–47 cm. Według wzorca to pies pasterski i stróżujący, a w mieście bardzo dobry towarzysz.[15][16]

Pierwszy wzorzec owczarka podhalańskiego spisano w 1937 r., po pierwszej wystawie i przeglądzie hodowlanym w Zakopanem, które odbyły się 3–5 września. FCI przyjęła wzorzec tej rasy 29 sierpnia 1967 r. jako nr 252a. Psy mają w kłębie 65–70 cm, a suki 60–65 cm. Według wzorca FCI pasterze osiedli na Podhalu w 15. wieku (XV w.).[17]

W maju 1954 r. w Zakopanem odbył się pierwszy powojenny pokaz owczarków podhalańskich z ok. 120 psami, w większości pracującymi przy owcach. Tradycyjną barwą tej rasy był czysty biały, bo białego psa łatwo odróżnić od niedźwiedzia czy wilka. Pierwszy rodowodowy miot urodził się w 1957 r. w Łebie u dr Danuty Hryniewicz.[17]

W 1618 r. krakowska oficyna wydała poradnik o polowaniu z ogarami, napisany przez hrabiego Jana Ostroroga, wojewodę poznańskiego. Pierwszy opis rasy ogar polski znalazł się w książce Krzysztofa Kluka z 1779 r. Według wzorca FCI już kroniki z 14. wieku (XIV w.) podają, że ogary hodowano do polowań królewskich.[18]

Ogar polski został wpisany do rejestru FCI 15 listopada 1966 r. pod numerem 52. Wcześniej, w 1959 r., płk Piotr Kartawik sprowadził z rodzinnych stron 4 pierwsze ogary i założył hodowlę „z Kresów”. Na podstawie tych psów inż. Jerzy Dylewski spisał w 1964 r. pierwszy wzorzec rasy. Psy mają w kłębie 56–65 cm, a suki 55–60 cm.[18]

Gończy polski, rasa nr 354 w grupie 6 FCI (psy gończe), został uznany tymczasowo w 2006 r., a ostatecznie 7 listopada 2017 r. Według wzorca w 17. wieku (XVII w.) istniały już co najmniej 2 typy polskich psów gończych, a w 1821 r. W. Kozłowski opisał cięższy brachet polski i lżejszego gończego polskiego. Psy mają w kłębie 55–59 cm, a suki 50–55 cm.[19][20]

Chart polski osiąga w kłębie 70–80 cm (psy) i 68–75 cm (suki). Według wzorca FCI nr 333 jego obecność w Polsce jest potwierdzona od 13. wieku (XIII w.). To pies myśliwski używany do polowań na zające, lisy, sarny i dropie, a także na wilki. Wygląd rasy pozostał według wzorca niezmieniony do końca 19. wieku.[21]

Na podstawie danych o 584 734 psach z Wielkiej Brytanii mediana długości życia psa wynosi 12,5 roku. Badacze porównali 155 ras, psy rasowe i mieszańce, psy różnej wielkości oraz o różnym kształcie czaszki. W zbiorze były 284 734 psy, które już nie żyły.[22]

W brytyjskim badaniu najdłużej żyły psy rasy lancashire heeler: mediana ich życia wynosi 15,4 roku. Najkrócej żyły owczarki kaukaskie (5,4 roku), a krótko także presa canario (7,7 roku) i cane corso (8,1 roku). Krótko żyjące rasy skupiały się m.in. wśród molosów i buldogów.[22]

Rasy psów różnią się wielkością ciała prawie o 2 rzędy wielkości, a średnią długością życia nawet 2-krotnie. Analiza danych o śmierci psów 74 ras wykazała, że duże psy umierają młodo głównie dlatego, że szybciej się starzeją. U ssaków różnych gatunków jest odwrotnie: większe zwykle żyją dłużej.[23]

W 2024 r. w Polsce żyło 8 282 000 psów, wynika z zestawienia europejskiej federacji FEDIAF. W całej Europie federacja naliczyła 91 205 000 psów. Oznacza to, że co 11. pies w Europie żyje w Polsce. FEDIAF publikuje w wydaniu z 2026 r. dane zebrane za 2024 r.[24]

W 2025 r. przez polskie schroniska przeszło 70 227 psów i 36 022 koty. Dane pochodzą z 235 schronisk skontrolowanych przez Inspekcję Weterynaryjną. W 2015 r. psów w schroniskach było 109 908, więc ich liczba wyraźnie spadła. W ciągu 2025 r. do schronisk przyjęto 47 070 psów.[25]

W 2025 r. ze schronisk w Polsce adoptowano 44 799 psów, czyli 63,8% psów, które w nich przebywały. To o 4413 mniej niż rok wcześniej. W statystyce GIW adopcja obejmuje też psy odebrane przez dotychczasowych właścicieli. Co roku do adopcji trafia ok. 62% zwierząt ze schronisk.[25]

W Polsce właściciel musi zaszczepić psa przeciwko wściekliźnie w ciągu 30 dni od ukończenia przez niego 3. miesiąca życia. Potem szczepienie trzeba powtarzać nie rzadziej niż co 12 miesięcy od ostatniego szczepienia. Obowiązek wynika z ustawy o zdrowiu zwierząt.[26]

Ustawa z 15 maja 2026 r. o Krajowym Rejestrze Oznakowanych Psów i Kotów (Dz.U. 2026 poz. 755) nakaże oznakować i zarejestrować psa do dnia 1. szczepienia przeciw wściekliźnie. Oznakowanie polega na wszczepieniu zatwierdzonego transpondera. Rejestr KROPiK prowadzi Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, a za niedopełnienie obowiązku grozi grzywna.[27]

Ustawa o KROPiK wchodzi w życie zasadniczo po upływie 2 lat od ogłoszenia. Psy zaszczepione na wściekliznę przed tym dniem trzeba oznakować i zarejestrować w ciągu 3 lat. Psy oznakowane przed tym dniem czipem zgodnym z normą ISO 11785 można zarejestrować bezpłatnie. Według Ministerstwa Rolnictwa ok. 1 mln psów było już oznakowanych w prywatnych bazach.[27][28]

Na koniec 2025 r. w Policji służyło 917 psów: 494 patrolowo-tropiące, 37 patrolowych, 16 bojowych, 45 tropiących, 160 do szukania narkotyków, 114 materiałów wybuchowych i 25 zwłok ludzkich na lądzie i w wodzie. W 2025 r. ze służby wycofano 112 psów. Policja ma też 64 konie służbowe.[29]

W 2021 r. w Straży Granicznej służyło 246 psów w 3 specjalnościach: tropiące, patrolowo-obronne i specjalne. Owczarków niemieckich było 169, czyli ok. 67%, a owczarków belgijskich 62. Do szkolenia trafiają psy w wieku 12–24 miesięcy. Szkolenie trwa 5–6 miesięcy, a służba z psem 8–10 lat.[30]

W lutym 2021 r. we wszystkich formacjach podległych MSWiA służyło łącznie 1207 psów i 62 konie. W Państwowej Straży Pożarnej było 30 psów, które szukają ludzi w gruzach i zaginionych w terenie. Po wybuchu w Bejrucie w sierpniu 2020 r. do Libanu poleciało 42 strażaków i 4 psy. Co roku ok. 10% zwierząt przechodzi na „emeryturę”.[31][30]

Na początku 1925 r. sztafeta psich zaprzęgów przewiozła surowicę do miasta Nome na Alasce, gdzie wśród dzieci szerzyła się błonica. Psy pokonały 674 mile, czyli ok. 1085 km, w mniej niż 5,5 dnia, przez wichury i zamiecie, bez stłuczenia ani jednej fiolki. Jednym z psów sztafety był Balto, który do dziś pozostaje sławny.[32]

Łajka, pierwsze zwierzę na orbicie okołoziemskiej, poleciała w kosmos 3 listopada 1957 r. na pokładzie radzieckiego Sputnika 2, który ważył 508 kg. Według NASA przeżyła najpewniej tylko kilka godzin po wejściu na orbitę. Baterie satelity wyczerpały się 10 listopada, a Sputnik 2 spłonął w atmosferze 14 kwietnia 1958 r. Kolejne zwierzęta ZSRR wysłał na orbitę dopiero po prawie 3 latach.[33]

Najwyższym psem w historii był dog niemiecki Zeus z miasta Otsego w stanie Michigan. 4 października 2011 r. zmierzono, że ma 1,118 m wzrostu. Zeus żył od 26 listopada 2008 r. do 3 września 2014 r. i przejął rekord po psie Giant George. Należał do rodziny Denise Doorlag.[34]

Najniższym żyjącym psem jest suczka rasy chihuahua Pearl z USA. Ma 9,14 cm wzrostu, 12,7 cm długości i waży 553 g, a pomiar potwierdzono 23 sierpnia 2022 r. w Orlando na Florydzie. Pearl jest krewną poprzedniej rekordzistki Milly, która miała 9,65 cm. Przy narodzinach Pearl ważyła mniej niż 28 g.[35][36]

Coonhound czarny podpalany Lou z miasta Milwaukie w stanie Oregon ma najdłuższe uszy wśród żyjących psów: każde mierzy 34 cm, razem 68 cm. Rekord zapisano z datą 30 lipca 2020 r. Właścicielka, Paige Olsen, zmierzyła uszy w czasie pandemii. Pies jest spokrewniony z poprzednim rekordzistą w tej kategorii.[37][38]