Ciekawostki o truskawkach: 36 sprawdzonych faktów

Truskawki to rośliny z rodzaju Fragaria (po polsku poziomka) z rodziny różowatych, obejmującego ponad 20 gatunków roślin kwiatowych. Pochodzą z umiarkowanych rejonów półkuli północnej, a odmiany uprawne rosną dziś na całym świecie. To niskie rośliny zielne z liśćmi złożonymi zwykle z 3 ząbkowanych listków i z białymi, rzadko czerwonawymi kwiatami.[1]

Każda truskawka to 1 mocno powiększone dno kwiatowe, w które wbite są liczne prawdziwe owoce, czyli orzeszki, potocznie nazywane pestkami. Botanicznie truskawka to więc owoc rzekomy, a nie prawdziwa jagoda. Według Britanniki truskawki, maliny i jeżyny nie są jagodami w sensie botanicznym, w przeciwieństwie do żurawiny i borówki.[2][3]

Na 1 truskawce jest w bardzo dużym przybliżeniu ok. 200 zalążków, a z każdego zapłodnionego pyłkiem powstaje 1 orzeszek. Już w 1950 r. J.P. Nitsch z California Institute of Technology wykazał liniową zależność między masą owocu a liczbą zapłodnionych orzeszków. Gdy wiele zalążków nie zostanie zapylonych, orzeszki się nie tworzą, a owoc rośnie zniekształcony.[4]

Truskawka wielkoowocowa jest oktoploidem i ma 56 chromosomów (2n = 8x = 56). Jej genom złożony jest z 4 podgenomów, a 2 z nich pochodzą od przodków dzisiejszej poziomki (Fragaria vesca) i gatunku Fragaria iinumae. Ten mieszańcowy genom powstał przypadkowo ok. 1 mln lat temu. Sekwencja genomu kalifornijskiej odmiany Camarosa liczy 813,4 mln par zasad.[5]

Genom poziomki (Fragaria vesca) ma tylko 240 mln par zasad, a badacze przewidzieli w nim 34 809 genów. Wyniki zespołu Vladimira Shulaeva opublikowano w 2011 r. w „Nature Genetics”, a sekwencję uporządkowano w 7 pseudochromosomów. Poziomka jest prostym diploidem, dlatego służy jako roślina modelowa przy badaniu znacznie bardziej złożonego genomu truskawki uprawnej.[6][5]

Główny barwnik czerwonych truskawek, 3-glukozyd pelargonidyny, stanowił 60–89% wszystkich antocyjanów w badanych truskawkach (genotypach z Karoliny Północnej i odmianach handlowych), wynika z badania z 2025 r. Jego zawartość wahała się od 0,2 mg w 100 g owoców białych do 69,2 mg w 100 g owoców czerwonych. Inny barwnik, 3-malonyloglukozyd pelargonidyny, stanowił w 9 badanych genotypach 9–18% antocyjanów.[7]

Poziomka (Fragaria vesca), 1 z ponad 20 gatunków z rodzaju Fragaria, rośnie w dużej części półkuli północnej i ma małe owoce o intensywnym smaku. Nazywa się ją też truskawką leśną lub alpejską. Dzikie truskawki rosną w bardzo różnych miejscach: od jasnych lasów i łąk po wydmy i plaże. W Ameryce Północnej pospolite są Fragaria virginiana i Fragaria chiloensis, zwana truskawką plażową.[1]

Truskawka wirginijska (Fragaria virginiana) z Ameryki Północnej trafiła do Europy na początku XVII w., czyli wkrótce po 1600 r. Europejskie dzikie truskawki, np. poziomkę, zbierano i uprawiano co najmniej od czasów rzymskich. Ich rośliny bywają jednak męskie lub żeńskie, dlatego dawne truskawki uchodziły za rośliny o niepewnym plonowaniu.[8]

W 1714 r. francuski matematyk, inżynier i szpieg Amédée-François Frézier przywiózł z Chile do Europy truskawkę chilijską (Fragaria chiloensis). Trudną podróż do Francji przetrwało tylko 5 roślin. Według Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu rośliny po 6 miesiącach rejsu dotarły do portu w Marsylii, a jedną z nich posadzono w Królewskim Ogrodzie Botanicznym.[9][10]

Ponad 200 lat temu, w XVIII w., w Europie powstała uprawiana dziś na całym świecie truskawka wielkoowocowa (Fragaria ×ananassa). W XIX w. większość krajów wyhodowała własne odmiany, dopasowane do klimatu, długości dnia, wysokości nad poziomem morza czy sposobu produkcji. Oprócz niej w niektórych regionach uprawia się truskawkę piżmową o charakterystycznym zapachu.[1]

Już w 1750 r. potomków chilijskich roślin Fréziera sadzono w Bretanii razem z truskawką wirginijską. Na początku lat 40. XVIII w. Philip Miller uprawiał w londyńskim Chelsea Physic Garden wysoko cenioną truskawkę. Botanik Antoine Nicolas Duchesne (1747–1827) wykazał krzyżówkami, że to mieszaniec truskawki wirginijskiej i chilijskiej. Owoc nazwany „Ananas” to dzisiejsza Fragaria ×ananassa.[8]

Odmianę truskawki Senga Sengana uzyskano w Niemczech w 1946 r. z krzyżówki odmian Markee i Sieger, a jej twórcą był Reinhold von Sengbusch. Owoce są duże, o średniej masie ok. 10 g. Według „Neue Deutsche Biographie” Senga Sengana przez dziesięciolecia była najważniejszą odmianą truskawki w Europie, a hodowlę truskawek Sengbuscha prowadziła do założenia spółki Sengana GmbH w 1954 r. firma Hanseatische Pflanzenzüchtung z Ahrensburga.[11][12]

Plantatorzy zostawiają truskawki na polu zwykle przez 1–4 lata. Z „matczynej” rozety wyrastają rozłogi, które się ukorzeniają i dają nowe rośliny. Sadzonki sadzi się wczesną jesienią, jeśli plon ma być w następnym roku. Truskawka potrzebuje mało nawozów, ale jest wrażliwa na suszę, więc wymaga wilgotnej gleby lub nawadniania.[1]

Zapylenie przez pszczoły zwiększało wartość handlową 1 truskawki o 38,6% w porównaniu z zapyleniem przez wiatr i o 54,3% w porównaniu z samozapyleniem. Owoce zapylone przez pszczoły były średnio o 11,0% cięższe od zapylonych przez wiatr i o 30,3% od samozapylonych. Miały też mniej zniekształceń i częściej trafiały do najwyższej klasy, wykazało badanie 9 odmian z 2014 r.[13]

W 2009 r. zapylanie przez pszczoły odpowiadało za 1,44 mld USD z 2,90 mld USD wartości truskawek sprzedanych w Unii Europejskiej, oszacowali autorzy badania z 2014 r. Truskawki zapylone przez pszczoły dłużej nadawały się do sprzedaży: o ok. 12 godzin dłużej niż zapylone przez wiatr i o ponad 26 godzin dłużej niż samozapylone. Dłuższa trwałość zmniejszała straty owoców o co najmniej 11%.[13]

Otwarte kwiaty truskawki ulegają uszkodzeniu już w temperaturze ok. −1,1°C (30°F), a zamknięte pąki dopiero w ok. −3,9°C (25°F), podaje Uniwersytet Maine. Zielone owoce wytrzymują spadek do ok. −2,2°C (28°F). Przed przymrozkiem plantatorzy przykrywają rośliny agrowłókniną albo zraszają je wodą, i to w sposób ciągły. Cienka agrowłóknina chroni o ok. 1–2°C, a gruba o ok. 2–3°C.[14]

W Kalifornii truskawkę można zerwać, gdy co najmniej 2/3 jej powierzchni ma kolor czerwony lub różowy, podaje Uniwersytet Kalifornijski w Davis. Truskawki należą do owoców nieklimakterycznych, więc po zerwaniu już nie dojrzewają. Dlatego zbiera się je w pełni dojrzałe, inaczej niż np. banany, które dojrzewają po zbiorze pod wpływem etylenu.[15][16]

Truskawki najlepiej przechowywać w temperaturze 0 ± 0,5°C i wilgotności względnej 90–95%, zaleca Uniwersytet Kalifornijski w Davis. W 0°C owoce wydzielają 6–10 ml dwutlenku węgla na kilogram na godzinę, a w 20°C już 50–100 ml. Do przewozu stosuje się opakowania z atmosferą zawierającą 10–15% dwutlenku węgla, co wydłuża trwałość owoców.[17]

Według amerykańskiej bazy żywności USDA 100 g surowych truskawek zawiera 91 g wody, 32 kcal, 4,89 g cukrów, 2 g błonnika i 0,67 g białka. Truskawki są też bogate w witaminę C: 100 g owoców dostarcza 58,8 mg tej witaminy. Britannica również podkreśla, że owoce truskawki są bogate w witaminę C.[18][1]

Według wynikowego szacunku GUS w 2025 r. zbiory truskawek w Polsce wyniosły 150,6 tys. ton, o 5,0% mniej niż rok wcześniej. Dla porównania zbiory malin wzrosły o 2,9% do 79,1 tys. ton, a borówki wysokiej o 4,3% do 64,7 tys. ton. Truskawki miały największe zbiory spośród owoców z krzewów i plantacji jagodowych.[19]

Plantacje truskawek zajmują w Polsce około 31,0 tys. ha, podaje Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego w opracowaniu z 2023 r. Największe powierzchnie upraw truskawek w 2022 r. miały województwa łódzkie, lubelskie i mazowieckie. W 2022 r. zbiory według GUS wyniosły 185 tys. ton, o 18% więcej niż rok wcześniej.[20]

W sezonie 2021/2022 eksport polskich truskawek mrożonych wyniósł 83,3 tys. ton, a w sezonie 2022/2023 według wstępnych danych 65 tys. ton. Polskie mrożone owoce trafiały do 54 państw na świecie. Największym odbiorcą były Niemcy, które kupowały 28% całego polskiego eksportu tej grupy towarów, podaje Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego.[20]

W 2002 r. truskawki uprawiało w Polsce 196,1 tys. gospodarstw rolnych, a w 176,6 tys. z nich, czyli w 90%, plantacje miały mniej niż 0,5 ha. Uprawy większe niż 1 ha stanowiły w pozostałych gospodarstwach tylko 3,5%. Dane GUS przytacza Dorota Paszko w artykule z 2009 r. o opłacalności produkcji truskawek w Polsce.[21]

W latach 2000–2008 Polska zbierała średnio 181,9 tys. ton truskawek. Więcej zbierały Hiszpania (300,9 tys. ton) i Turcja (186,1 tys. ton). Spośród głównych producentów tylko Polska specjalizowała się w truskawkach dla przetwórstwa, które stanowiły niemal 70% krajowych zbiorów. To skutek tego, że do 1989 r. przez wiele dekad rozwijano u nas głównie ten sektor.[21]

W 2009 r. Komisja Europejska zarejestrowała nazwę „truskawka kaszubska” (kasz. „kaszëbskô malëna”) jako chronione oznaczenie geograficzne. Uprawa truskawek na Kaszubach zaczęła się w okresie międzywojennym, a rozwinęła się po II wojnie światowej. Najstarszą odmianą przemysłową uprawianą dziś na Pojezierzu Kaszubskim jest Senga Sengana.[22]

Deserowa truskawka kaszubska musi mieć co najmniej 18 mm średnicy, należeć do klasy ekstra lub I i być wybarwiona co najmniej w 80%. Plon z plantacji nie może przekraczać 25 ton z 1 ha. Owoce mogą pochodzić z 32 gmin, m.in. z powiatów kartuskiego, kościerskiego i bytowskiego, a uprawia się odmiany Elsanta, Honeoye i Senga Sengana.[23]

Pierwsze plantacje truskawek na Kaszubach zakładano w latach 20. i 30. XX w., a na początku lat 70. zorganizowano tam święto truskawkobrania. W 2005 r. w ciągu 1 dnia tego święta sprzedano prawie 2 tony truskawek. Okres wegetacji na Kaszubach trwa 180–200 dni, a pola leżą na wysokości 180–300 m n.p.m.[23]

14 października 2020 r. sok z truskawki kaszubskiej trafił na Listę Produktów Tradycyjnych. Robi się go w okolicach Stężycy od blisko stu lat. Nieprzejrzałe owoce odmiany Senga Sengana zasypuje się na noc cukrem w proporcji 2 kg truskawek na 1 kg cukru, a sok zagotowuje i pasteryzuje około 20 minut.[22]

10 września 2020 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano nalewkę z truskawki kaszubskiej, robioną w okolicach Stężycy. Ministerstwo przytacza poradnik „Nalewki i likiery” z 1928 r., według którego nalewkę truskawkową trzymano na owocach tylko 24 godziny. Przy dłuższym trzymaniu drobne „ziarenka” truskawek dałyby nalewce niepotrzebną goryczkę.[24]

W latach 60. XX w. truskawki z powiatu zwoleńskiego wywożono samolotami z Dęblina do ZSRR. Rolnicy uprawiali tam truskawki jeszcze przed I wojną światową. Powiat zwoleński uchodzi za jednego z największych producentów truskawek w Polsce, a 20 kwietnia 2021 r. truskawkę zwoleńską wpisano na Listę Produktów Tradycyjnych.[25]

Przetwórstwo truskawek na Ziemi Zwoleńskiej rozwinęło się na większą skalę w 1958 r., gdy powstał zakład „Hortex”. Wówczas wprowadzono odmianę Senga Sengana, nadającą się do mrożenia. W 1985 r. zakład uruchomił wydajne linie do mrożenia owoców i warzyw. Uprawy truskawek rozwijały się m.in. w gminach Tczów, Kazanów i Policzna.[25]

Według danych FAOSTAT za 2023 r. truskawki uprawiano w co najmniej 81 krajach na 435 tys. ha, a zbiory wyniosły 10,5 mln ton. Do największych producentów należą Chiny, USA, Egipt, Turcja, Meksyk, Hiszpania, Rosja i Polska. Każdy z tych krajów, a także Brazylia, Korea Południowa i Japonia, zbiera ponad 150 tys. ton truskawek rocznie.[26]

Według Eurostatu w 2022 r. Polska dała 16,7% truskawek zebranych w Unii Europejskiej i była pod tym względem druga w UE. Pierwsza była Hiszpania z 27,3%, a trzecie Niemcy z 11,1%. Zbiory truskawek w UE w 2022 r. pozostały mniej więcej na poziomie z 2021 r.[27]

Około 90% świeżych truskawek w USA pochodzi z Kalifornii, a około 8% z Florydy, podaje Służba Badań Ekonomicznych Departamentu Rolnictwa USA. Produkcja świeżych truskawek w USA rosła w latach 2000–2019. Wysyłki truskawek z Kalifornii były w 2019 r. o 220% większe niż w 2000 r., a z Florydy wzrosły w tym czasie ponad dwukrotnie.[28]

Podczas 2 tygodni turnieju tenisowego na Wimbledonie kibice zjadają 28 000 kg truskawek, podawanych z ponad 7000 litrów śmietanki, podają organizatorzy. Truskawki uprawia się specjalnie dla Wimbledonu na farmie w hrabstwie Kent. Zbiera się je ręcznie bardzo wcześnie rano, a na teren turnieju trafiają ok. 5:30.[29]

Najcięższa truskawka świata ważyła 322 g, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Wyhodował ją Chahi Ariel z Izraela, a rekord potwierdzono 5 marca 2021 r. w Kadimie-Zoran. Ariel pobił tak własny rekord sprzed miesiąca: truskawkę odmiany Ilan o masie 289 g, długości 18 cm i obwodzie 34 cm. Wcześniej rekord należał do truskawki z Japonii z 2015 r., ważącej 250 g, a zwykła truskawka waży 15–16 g.[30][31][32]