Ciekawostki o jeżach: 38 sprawdzonych faktów

Według Encyclopaedia Britannica jeże to 15 gatunków ssaków owadożernych ze Starego Świata. Należą do nich 3 gatunki jeży eurazjatyckich z rodzaju Erinaceus, 4 gatunki jeży afrykańskich (Atelerix), 6 gatunków jeży pustynnych (Hemiechinus) i 2 gatunki jeży stepowych (Mesechinus). Jeże tworzą podrodzinę w rodzinie jeżowatych, do której należą też gołyszki (podrodzina Galericinae) z Azji Południowo-Wschodniej i Filipin.[1]

Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Katowicach podaje, że w Polsce występują 2 gatunki jeży. Jeż wschodni żyje na terenie całego kraju, a jeż zachodni w zachodniej części Polski. Oba gatunki są objęte ochroną częściową. Największe zagrożenia dla jeży to samochody, wypalanie traw i liści oraz niezabezpieczone doły i studzienki, do których zwierzęta wpadają.[2]

Jeże zamieszkują Eurazję na południe od tajgi i tundry (bez Japonii i Wyżyny Tybetańskiej), Azję Mniejszą i Półwysep Arabski, większość Afryki poza lasami deszczowymi oraz część Indii. Jeż zachodni żyje na skrajach lasów, łąkach, w zaroślach, żywopłotach i podmiejskich ogrodach. Człowiek wprowadził go także do Nowej Zelandii. Jeż pustynny przetrwa nawet na suchej Saharze, skupiając się wokół oaz.[1]

Silvacola acares, najmniejszy znany jeż, żył ok. 52 mln lat temu na terenie dzisiejszej Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie. Miał ok. 2 cale, czyli ok. 5 cm długości, mniej więcej tyle co kciuk dorosłego człowieka. Jego nazwa naukowa znaczy „maleńki mieszkaniec lasu”. Skamieniałości opisał w 2014 r. zespół Jaelyn Eberle z Uniwersytetu Kolorado w Boulder. Dziś jeże i ich krewni żyją tylko w Europie, Azji i Afryce.[3]

Dorosły jeż ma od 5000 do 7000 kolców, podaje brytyjskie towarzystwo ochrony zwierząt RSPCA. Takie same widełki, 5–7 tys. kolców, podaje brytyjskie Mammal Society. Kolce mają ok. 2–3 cm długości. Polski przegląd opublikowany w 2015 r. w „Wiadomościach Zootechnicznych” podaje szerszy zakres: od 3,5 do 7 tys. kolców.[4][5][6]

Kolce nie rosną w 4 miejscach ciała jeża: na brzuchu, nogach, pyszczku i uszach. Resztę ciała pokrywa kilka tysięcy krótkich, gładkich kolców. Mają kremowy kolor z brązowymi i czarnymi pasami, a od szerokości tych pasów zależy, czy jeż wydaje się kremowy, czy brązowy. Zdarzają się też osobniki całkiem czarne. Spód ciała porasta rzadkie, szorstkie futro, białe lub czarne zależnie od gatunku.[1]

Większość gatunków jeży waży poniżej 700 g, ale jeż zachodni może osiągnąć 1100 g. Ciało jeży mierzy od 14 do 30 cm, a krótki, słabo owłosiony ogonek ma od 1 do 6 cm. Nogi są cienkie i bardzo krótkie, za to stopy duże, z długimi, zakrzywionymi pazurami. Niektóre jeże pustynne mają większe uszy i dłuższe nogi niż pozostałe gatunki.[1]

Zwijanie się w kulę umożliwia głównie 1 mięsień, który pod skórą otacza ciało jeża od szyi po zad. Gdy się kurczy, działa jak sznurek ściągający worek: grzbiet zamyka się wokół głowy, nóg i miękkiego brzucha, a kolce się podnoszą. Taka kula chroni jeża przed ssakami drapieżnymi, ale nie przed niektórymi jastrzębiami, orłami i sowami, które mają łuskowate nogi i długie, ostre szpony.[1]

Jeż ma 2 bardzo dobrze rozwinięte zmysły, słuch i węch, choć jego duże oczy widzą słabo. Jego uszy są wyraźnie widoczne, a ruchliwy, zwężony pyszczek kończy się wilgotnym, nagim nosem. Węchem jeż odnajduje pokarm: chwyta zdobycz pyszczkiem, ryjąc w ściółce i między korzeniami roślin, i często przystaje, żeby powęszyć. Podczas żerowania głośno sapie, parska i mlaszcze.[1]

Jeż europejski słyszy dźwięki o częstotliwości od 4 do co najmniej 85 kHz, z największą czułością ok. 40 kHz, wykazało badanie z udziałem Uniwersytetu Oksfordzkiego z 2026 r. To znacznie więcej niż u człowieka, który słyszy w zakresie 20–20 000 Hz. Naukowcy zbadali odpowiedź pnia mózgu u 20 jeży z duńskich ośrodków rehabilitacji. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Biology Letters”.[7]

Jadłospis jeża obejmuje co najmniej 10 rodzajów pokarmu: owady i inne stawonogi, w tym jadowite pająki i skorpiony, a także ślimaki, żaby, ropuchy, jaszczurki, węże (również jadowite), ptasie jaja, pisklęta i opadłe owoce. Jeże żerują głównie nocą, ale po lekkim deszczu bywają aktywne także w dzień. Niektóre potrafią wspinać się i pływać, a w razie potrzeby jeże wykonują krótki, szybki bieg.[1]

Jeż ważący przeciętnie ok. 800 g zjada nawet do 200 g pokarmu na dobę, czyli jedną czwartą masy swojego ciała. Podaje to przegląd opublikowany w 2015 r. w „Wiadomościach Zootechnicznych”. Według tego samego źródła dorosłe jeże ważą przeciętnie od 0,5 do 1,4 kg. Żerują zwykle w promieniu 200–300 m wokół gniazda i ten obszar stanowi ich areał osobniczy.[4]

Jeż pokonuje w ciągu jednej nocy średnio 2 km, a czasem więcej, podaje brytyjski program ochrony jeży Hedgehog Street. Według RSPCA jeże mogą przejść w ciągu nocy 1–2 mile, czyli ok. 1,6–3,2 km. Dlatego Hedgehog Street zachęca do łączenia ogrodów, by jeże miały dość przestrzeni do szukania jedzenia i schronienia.[8][5]

Britannica opisuje 1 zwyczaj jeży, którego celu nie udało się wyjaśnić. Gdy natrafią na nieznaną substancję lub przedmiot, liżą go albo gryzą, wytwarzają dużo spienionej śliny, a potem rozsmarowują pianę na kolcach, między nimi i na innych częściach ciała. Encyklopedia zaznacza wprost, że cel tego zachowania pozostaje nieznany.[1]

W temperaturze hibernacji 4 °C serce jeża zwalnia ze 190 do 20 uderzeń na minutę, a oddech spada do 10 wdechów na minutę. Jeż zachodni i niektóre inne gatunki zapadają zimą w hibernację, po wcześniejszym zgromadzeniu tłuszczu pod skórą i wokół narządów. Gatunki z bardzo gorących lub sezonowych regionów zapadają zamiast tego w krótkie okresy odrętwienia.[1]

U młodych jeży w pierwszym roku życia hibernacja trwa średnio 148 dni, a w tym czasie tracą one średnio ok. 17% masy ciała, podaje przegląd z „Wiadomości Zootechnicznych”. Zimowe gniazdo pomaga utrzymać stałą temperaturę 1–5 °C. British Hedgehog Preservation Society podaje, że zdrowe młode jeże ważące ponad 450 g mogą przetrwać hibernację.[4][9]

Gdy temperatura spada do 10–15 °C, jeże zaczynają szukać schronienia na zimę. RDOŚ w Katowicach radzi, by jesienią grabić liście od razu po ich opadnięciu albo zostawić je w ogrodzie do wiosny, bo w stertach liści jeże urządzają kryjówki. Za dnia jeże chowają się pod roślinnością, w szczelinach skalnych, w norach, które same kopią, albo w norach zajęcy i lisów.[2][1]

W komunikacie z 25 listopada 2025 r. RDOŚ w Warszawie podaje, że jeże wchodzą w stan odrętwienia już od listopada i mogą budzić się dopiero w kwietniu. Nie jest to reguła, bo aktywne jeże można spotkać także pod koniec listopada. Urząd radzi kończyć jesienne porządki w ogrodzie, zanim temperatura spadnie poniżej 10 °C, i przypomina, że prawo nie pozwala palić liści w ogrodzie. W Wielkiej Brytanii, według RSPCA, jeże hibernują od października lub listopada do połowy marca lub kwietnia.[10][5]

Jeże rodzą od 1 do 3 miotów w roku, a w każdym przychodzi na świat od 1 do 11 młodych. Ciąża trwa od 31 do 42 dni. Jeże są samotnikami: tolerują się nawzajem tylko w czasie godów i do chwili, gdy młode w wieku 4–7 tygodni opuszczą gniazdo. Gniazda budują z suchych roślin w komorach nor albo pod roślinnością na suchym gruncie.[1]

Po 3–5 dniach od narodzin miękkie, białe kolce młodego jeża zastępują ciemniejsze, stałe kolce. Nowo narodzone jeże są ślepe i bezradne, a kolce mają nieliczne i rozproszone. Młode jeże zachodnie potrafią zwinąć się w kulę już 11 dni po narodzinach. Gdy gniazdo zostanie zakłócone tuż po porodzie, samica bywa w stanie zjeść własne młode.[1]

Najstarszy naukowo udokumentowany jeż europejski żył 16 lat, wykazało duńskie badanie opublikowane w 2023 r. w czasopiśmie „Animals”. Poprzedni rekordzista dożył 9 lat. Wiek ustalono, licząc linie przyrostu w kościach: badaczka Sophie Lund Rasmussen policzyła ich pod mikroskopem 16. Martwe jeże do badania zebrało ponad 400 ochotników z całej Danii.[11][12]

Średni wiek 388 martwych jeży z Danii wynosił 1,8 roku: 1,6 roku u samic i 2,1 roku u samców. Około 30% jeży zmarło w wieku najwyżej 1 roku. Oczekiwana długość życia wyniosła 2,1 roku u samic i 2,6 roku u samców. Według badaczy jeż, który przeżyje 2 lata, ma szansę żyć znacznie dłużej i przez kilka lat wydawać potomstwo.[12][11]

Spośród martwych jeży zebranych w 2016 r. w Danii 56% zginęło podczas przechodzenia przez drogę. Kolejne 22% zmarło w ośrodkach rehabilitacji, np. po ataku psa, a 22% z przyczyn naturalnych na wolności. Samce częściej ginęły pod kołami, zwłaszcza na wsi i w lipcu, czyli w szczycie sezonu godowego jeży w Danii.[11]

Rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt wymienia jeża wschodniego i jeża zachodniego pod pozycjami 4 i 5 załącznika nr 2. Ten załącznik obejmuje gatunki objęte ochroną częściową. Oba jeże mają przy nazwie symbol (1), który oznacza dodatkowy zakaz umyślnego płoszenia lub niepokojenia. Tekst jednolity rozporządzenia ogłoszono w Dz.U. z 2022 r. poz. 2380.[13]

Rozporządzenie z 2016 r. wprowadza 13 zakazów wobec dziko żyjących zwierząt z gatunków chronionych, w tym jeży. Zabronione jest m.in. umyślne zabijanie, okaleczanie i chwytanie, transport oraz chów. Nie wolno też sprzedawać, wymieniać ani darować okazów, umyślnie wypuszczać ich do środowiska ani niszczyć ich nor, zimowisk i innych schronień.[13]

Rozporządzenie z 2016 r. wyłącza 4 zakazy, w tym chwytania, transportu i przetrzymywania, gdy chodzi o pomoc rannym lub osłabionym zwierzętom. Pozwala chwytać je w celu udzielenia pomocy weterynaryjnej i przewozić do ośrodków rehabilitacji zwierząt. RDOŚ w Warszawie radzi, by w takiej sytuacji niezwłocznie skontaktować się z ośrodkiem. Na Mazowszu pomagają jeżom m.in. Lasy Miejskie w Warszawie i ośrodek w Skierdach.[13][10]

RDOŚ w Warszawie zaleca, by wychłodzonego jeża zabrać do chłodnego pomieszczenia o temperaturze do 14 °C i powoli go ogrzewać. Jeża najlepiej położyć brzuchem na otwartej dłoni: wyraźny chłód oznacza hipotermię i potrzebę szybkiej pomocy. Urząd nie zaleca samodzielnego karmienia jeża. Można mu podać świeżą wodę, jeśli jest w stanie sam ją pić.[10]

W Polsce na drogach ginie ok. 24% populacji jeży, szacują autorzy przeglądu „Jeż – zwierzę nie całkiem gospodarskie, ale pożyteczne”, opublikowanego w 2015 r. w „Wiadomościach Zootechnicznych”. Jest to szacunek, a nie wynik liczenia wszystkich jeży w kraju. Przegląd przypomina, że oba polskie gatunki jeży są objęte ochroną częściową.[4]

Pasożytnicze robaki wykryto u 74,6% jeży z okolic Poznania, wynika z badania kału 59 zwierząt opublikowanego w 2010 r. w „Wiadomościach Parazytologicznych”. Zbadano 15 jeży zachodnich i 44 jeże wschodnie. Najczęściej występował gatunek Aonchotheca erinacei, obecny u 60% jeży zachodnich i 80% wschodnich. Autorami pracy byli m.in. Hanna Mizgajska-Wiktor i Wojciech Jarosz.[14]

W październiku 2024 r. opublikowano aktualizację oceny jeża europejskiego na Czerwonej liście IUCN. Gatunek przeniesiono z kategorii „najmniejszej troski” do kategorii „bliski zagrożenia” z powodu postępującego spadku liczebności i utraty siedlisk. Współautorką oceny była badaczka Sophie Lund Rasmussen z jednostki WildCRU Uniwersytetu Oksfordzkiego. Zmiana statusu doprowadziła do sesji w Parlamencie Europejskim o ochronie jeży.[15]

Według badania ssaków z 2018 r. populacja jeży w Wielkiej Brytanii liczyła ok. 879 tys. osobników, podaje RSPCA. Około jednej czwartej z nich żyło na terenach miejskich, w ogrodach i parkach. Natural History Museum w Londynie przypomina, że w latach 90. XX w. liczebność brytyjskich jeży szacowano na ok. 1,5 mln.[5][16]

Raport The State of Britain’s Hedgehogs 2022 wykazał, że w ciągu 20 lat liczba jeży na brytyjskiej wsi spadła o 33–77%. Średni spadek wynosił 8,3% rocznie, a w regionie East Midlands w Anglii sięgnął 74%. W miastach populacja jeży wydaje się stabilna i może nawet rosnąć. Raport z 2018 r. wskazywał jeszcze, że od 2000 r. jeży ubyło o połowę na wsi i o jedną trzecią w miastach.[16][17]

Badanie z 2016 r. oszacowało, że samochody zabijają w Wielkiej Brytanii ponad 167 tys. jeży rocznie, podaje Natural History Museum. Według Uniwersytetu Oksfordzkiego ruch drogowy może zabijać nawet co trzeciego jeża w lokalnych populacjach. Dlatego badacze z Oksfordu sprawdzają, czy ultradźwięki, które jeże dobrze słyszą, mogłyby pomóc ograniczyć liczbę jeży ginących na drogach.[16][7]

Zespół Sophie Lund Rasmussen przetestował w 2020 r. 18 modeli kosiarek automatycznych w zderzeniach z martwymi jeżami. Każdy model musiał dotknąć jeża, żeby go wykryć, a żaden nie wykrył młodych jeży o masie poniżej 200 g. Niektóre kosiarki poważnie uszkadzały ciała jeży, inne konsekwentnie nie powodowały uszkodzeń. Autorzy zachęcają, by nie używać kosiarek automatycznych w nocy.[18]

Do przejścia jeża między ogrodami wystarczy otwór o wymiarach ok. 13 × 13 cm w ogrodzeniu. Brytyjski program Hedgehog Street nazywa takie przejścia „autostradami dla jeży” (Hedgehog Highways). Łączą one ogrody, dzięki czemu jeże mają dość miejsca na poszukiwanie pokarmu i schronienia. Program zgromadził ponad 100 tys. ochotników nazywanych Hedgehog Champions.[8][17]

W 2014 r. zarząd parków królewskich The Royal Parks i Zoological Society of London rozpoczęły długoterminowe badanie jeży w Regent’s Park. To jedyny park królewski, w którym wciąż żyją jeże. Najbliższa inna populacja zamieszkuje Hampstead Heath, ponad 2 km na północ. Co roku ponad 100 ochotników liczy jeże nocą w maju i wrześniu, a po 10 latach badań populacja pozostała mała i narażona.[19]

W latach 2020–2024 do 4 ośrodków dla dzikich zwierząt prowadzonych przez RSPCA trafiło ponad 9500 jeży. Organizacja przypomina, że jeże są zwierzętami nocnymi, a jeż widziany w dzień może być chory lub ranny. W Wielkiej Brytanii zabijanie i chwytanie dzikich jeży niektórymi metodami zakazuje ustawa Wildlife and Countryside Act z 1981 r.[5]

Antybiotyki odkryto ponad 80 lat temu, ale badanie opublikowane w 2022 r. w „Nature” wykazało, że niektóre linie gronkowca złocistego opornego na metycylinę (MRSA) pojawiły się u jeży europejskich jeszcze przed ich użyciem w medycynie. Grzyb Trichophyton erinacei, który zakaża skórę jeży, wytwarza 2 antybiotyki beta-laktamowe, dające przewagę opornym bakteriom. Z jeży bakterie te przeszły m.in. na zwierzęta gospodarskie i ludzi.[20]