Ciekawostki o sowach: 37 sprawdzonych faktów

Według Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska spośród około 10 tys. gatunków ptaków na świecie 222 to sowy. W Europie regularnie gniazduje 13 gatunków sów, a 4 inne pojawiają się tu sporadycznie. Te, które rozmnażają się w Europie, należą też do polskiej fauny. Sowy można spotkać prawie we wszystkich środowiskach: wszędzie tam, gdzie znajdą bezpieczne miejsce na lęg i teren do polowań.[1]

W Polsce regularnie gniazduje 9 gatunków sów: puszczyk, puszczyk uralski, płomykówka, pójdźka, uszatka, uszatka błotna, włochatka, sóweczka i puchacz. Puszczyk mszarny i syczek gniazdują u nas sporadycznie, a sowa śnieżna i sowa jarzębata pojawiają się tylko w czasie wędrówek. Najliczniejsze są puszczyki i uszatki.[1]

Najliczniejszą sową w Polsce jest puszczyk, którego liczebność Główny Inspektorat Ochrony Środowiska szacuje na około 60–75 tys. par lęgowych. GIOŚ zaznacza, że to wyjątek w sowim świecie, bo pozostałe krajowe gatunki są znacznie mniej liczne. Puszczyka obserwuje się w 2 państwowych programach: Monitoringu Lęgowych Sów Leśnych i Monitoringu Sów Krajobrazu Rolniczego.[2]

Uszatka jest w Polsce drugą po puszczyku liczną sową: GIOŚ ocenia jej liczebność na 8–25 tys. par. Liczebność żadnego innego krajowego gatunku sowy nie przekracza 2500 par. Charakterystyczne „uszy” uszatki to w rzeczywistości pęczki piór, bo ptaki nie mają ucha zewnętrznego.[2]

Według GDOŚ (2022) do najrzadszych sów gniazdujących w Polsce należą sóweczka (300–500 par), puchacz (230–280 par) i uszatka błotna (20–100 par). Większość sów żyje w różnych środowiskach: w lasach, zadrzewieniach śródpolnych, parkach i miastach. Puszczyka można spotkać nawet w centrach dużych miast, a włochatka żyje praktycznie tylko w borach iglastych.[1]

Puszczyk mszarny, druga co do wielkości polska sowa po puchaczu, wyprowadził pierwsze lęgi w Polsce w 2010 r. Od 2020 r. GIOŚ obejmuje go osobnym monitoringiem państwowym. Według raportu Monitoringu Ptaków Polski za lata 2018–2021 krajowa populacja liczyła 10–16 par. Na stronie GIOŚ o Międzynarodowym Dniu Ptaków podano, że par tego gatunku jest nie więcej niż 7.[2][3]

Największa polska sowa, puchacz, ma do 170 cm rozpiętości skrzydeł, a stojąc na ziemi mierzy około 70 cm. Najmniejsza, sóweczka, jest wielkości szpaka. Oczy puchacza są tak duże jak oczy człowieka. Według RDOŚ w Bydgoszczy gdyby człowiek miał oczy w takiej proporcji do ciała jak sowa, byłyby wielkości piłki do koszykówki.[4]

Według Guinness World Records europejska forma puchacza (Bubo bubo) to największa sowa świata: mierzy średnio 66–71 cm i waży 1,6–4 kg. Rozpiętość skrzydeł tego ptaka przekracza 1,5 m. Puchacz zjada głównie ssaki, ale poluje też na ptaki, gady, płazy, ryby i skorupiaki.[5]

Za najmniejszą sowę świata najczęściej uważa się Micrathene whitneyi (ang. elf owl), ważący około 40 g, podaje Guinness World Records. Ptak ma średnio 12–14 cm długości, najwyżej 14,5 cm, i żyje w południowo-zachodnich Stanach Zjednoczonych oraz w Meksyku. Przez kilka lat o tytuł rywalizował z nim Glaucidium minutissimum, ale obecnie uważa się go za nieco większego: waży około 50 g i mierzy około 15 cm.[6]

Sowy mają od około 13 do 70 cm długości, a rozpiętość ich skrzydeł wynosi od 0,3 do 2 m. To podobny zakres wielkości jak u jastrzębi, ale większość gatunków sów jest raczej mała. Wszystkie sowy mają płaską twarz, mały haczykowaty dziób, duże oczy skierowane do przodu, krótki ogon, zaokrąglone skrzydła i mocne stopy z ostrymi szponami.[7]

Oczy sów stanowią od 1 do nawet 5% masy ich ciała. Gałki oczne są wydłużone jak teleskop i nie mają mięśni łączących je z oczodołem, tylko są utrzymywane przez kostne wyrostki czaszki. Dlatego sowa nie może poruszać oczami. Sowy widzą tylko w odcieniach szarości, dlatego barwy nie odgrywają ważnej roli w ich kontaktach.[1]

Nieruchome oczy sowy rekompensuje bardzo giętka szyja z 14 kręgami, czyli 2 razy więcej niż u człowieka. Dzięki temu kąt widzenia sowy może obejmować do 270 stopni, a po skręcie ciała nawet 360 stopni. Pole widzenia jednego oka to tylko około 110 stopni, a obszar widzenia obuocznego, dającego obraz trójwymiarowy, zaledwie 60–70 stopni.[1]

Sowy obracają głowę nawet o 270 stopni w każdą stronę, nie uszkadzając naczyń krwionośnych szyi, co wyjaśniło badanie opisane przez „Smithsonian” w 2013 r. Zespół z udziałem badaczy z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa zbadał głowy i szyje 12 sów śnieżnych, puszczyków kreskowanych i puchaczy wirginijskich. Otwory w kręgach, przez które biegnie tętnica, były 10 razy szersze od niej samej, a takie przystosowanie miało 12 z 14 kręgów szyjnych.[8]

Według Encyclopaedia Britannica u wielu sów otwory uszne leżą niesymetrycznie: po jednej stronie głowy wyżej, po drugiej niżej. Uważa się, że ta asymetria pozwala sowie jednocześnie określić położenie źródła dźwięku w 2 płaszczyznach. Niektóre sowy potrafią w całkowitej ciemności usłyszeć szelest myszy w liściach i trafić prosto w to miejsce.[9]

W badaniu opublikowanym w 1971 r. Roger Payne wykazał, że płomykówki potrafią w całkowitej ciemności zlokalizować ofiarę samym słuchem z błędem mniejszym niż 1 stopień. Sowy wytresowane do atakowania ukrytego głośnika polegały na dźwiękach o częstotliwości powyżej 5 kHz. Obszary najlepszej czułości słuchu płomykówki badacz powiązał z asymetrią jej uszu.[10]

Szlara, czyli tarcza twarzowa płomykówki, ma w najszerszym miejscu około 7 cm średnicy, a według neurobiologa Masakazu Konishiego wzmacnia dźwięki o około 10 dB. Lewy otwór uszny płomykówki leży wyżej niż prawy. Ścigając mysz w ciemności, płomykówka leci z prędkością około 3,6–4 m/s.[11]

W badaniu z 2017 r. model skrzydła sowy z ząbkowaną krawędzią natarcia był przy kącie natarcia 20 stopni o około 10 dB cichszy od modelu z gładką krawędzią. Według autorów cichy lot sów zapewniają 3 cechy piór: ząbkowana krawędź przednia, strzępiasta krawędź tylna i aksamitna powierzchnia. Przy dużych kątach natarcia ząbki jednocześnie zmniejszają hałas i zachowują dobre właściwości aerodynamiczne, a przy małych nieco je pogarszają.[12]

Sóweczka ma tak szybką przemianę materii, że w ciągu doby musi zjeść prawie 1/2 swojej masy ciała. Zasada jest prosta: im mniejsza sowa, tym więcej musi zjeść w stosunku do swojej wagi. Sóweczka jest też aktywna w dzień, zwłaszcza o świcie i o zmierzchu, a w nocy widzi gorzej niż człowiek.[1]

Według GDOŚ gryzonie mogą stanowić nawet 95% diety sów, które specjalizują się w ich chwytaniu. Na gryzonie polują wszystkie sowy, ale specjalistami są uszatka, uszatka błotna i płomykówka. Najważniejszym pożywieniem pójdźki są natomiast owady, a ważną grupę jej ofiar stanowią też dżdżownice zbierane z ziemi po obfitych deszczach lub podczas orki.[1]

Sowy znoszą więcej jaj niż większość dziennych ptaków drapieżnych, a sowa śnieżna nawet 12. W latach obfitości lemingów sowy śnieżne gniazdują gęściej, wcześniej zaczynają lęgi, składają więcej jaj i wychowują więcej młodych. Gdy lemingów jest mało, lęgi są skromniejsze.[13]

Jaja sów są bardziej kuliste niż jaja jakiejkolwiek innej grupy ptaków: ich dłuższa średnica jest średnio tylko 1,2 razy większa od krótszej. Sowy znoszą jaja zwykle co 2 dni, a pisklęta wykluwają się po kolei, więc najstarsze i najmłodsze w dużym lęgu dzieli nawet 2–3 tygodnie. Gdy brakuje pokarmu, najmłodsze pisklęta giną z głodu.[13]

Płomykówki znajdowano z lęgami w każdym z 12 miesięcy roku, nawet na północnym skraju ich zasięgu, choć najwięcej lęgów jest wiosną. Na północy wiele sów zaczyna gniazdować o miesiąc lub 2 wcześniej niż jastrzębie, dlatego wysiadującą sowę często przysypuje warstwa śniegu grubości kilku cali, czyli kilkunastu centymetrów.[13]

Rekord wieku płomykówki w danych brytyjskiej organizacji BTO wynosi 15 lat, 3 miesiące i 21 dni i pochodzi z 2016 r. Płomykówka, która dożyje wieku lęgowego, żyje jednak zwykle około 4 lat i przystępuje do lęgów w wieku 1 roku. Zniesienie płomykówki liczy najczęściej 4–6 jaj, średnio 4,85, ale obserwowano lęgi od 2 do 12 jaj.[14]

Największe zagęszczenie osiągają małe sowy, które bronią terytoriów i żywią się owadami: w dogodnym lesie ich pary gniazdują w odstępach około 200 m. Sowy często osiągają większe zagęszczenia niż jastrzębie i lepiej radzą sobie w pobliżu ludzi. Rozmieszczenie i zagęszczenie większości gatunków wydaje się ograniczać raczej brak dogodnych miejsc na gniazdo niż brak ofiar.[7]

Większość sów żyje w parach, ale wśród polskich gatunków wyjątkiem jest włochatka: w latach obfitości pokarmu jeden samiec utrzymuje 2 lub nawet więcej rodzin. Większość sów nie buduje gniazd, tylko zajmuje cudze gniazda lub dziuple. Według RDOŚ gniazdo robi z polskich sów jedynie uszatka błotna, a puchacz może gniazdować na ziemi.[4]

W badaniu opublikowanym w „Nature” w 2004 r. sowy Athene cunicularia (ang. burrowing owl) zjadały 10 razy więcej chrząszczy gnojowych, gdy przy ich norach leżał nawóz. Sowy te gromadzą przy wejściu do nor odchody krów, koni czy psów. Badacze z Uniwersytetu Florydy wykazali, że nawóz służy im jako przynęta, a nie maskuje zapachu jaj: w 50 sztucznych norach obecność odchodów nie zmieniła tempa plądrowania gniazd przez drapieżniki.[15][16]

Najstarsze skamieniałości sów pochodzą z początku paleocenu, sprzed 65,5 mln lat. Niektóre dawne sowy były znacznie większe od dzisiejszych. Na Portoryko w plejstocenie żyła olbrzymia płomykówka, około 2 razy większa od współczesnej, a na Kubie sowa Ornimegalonyx oteroi, która prawdopodobnie nie latała. Obie przewyższały wielkością dzisiejsze puchacze.[9]

O zmroku większość sów opuszcza kryjówkę, siada na gałęzi nad terenem łowieckim, krótko śpiewa, poluje przez około 30 minut, a potem dłużej śpiewa. Sowy są najbardziej aktywne o zmierzchu i o świcie. Najciemniejszą część nocy spędza zwykle bezczynnie, a przed świtem znów śpiewa i poluje na zmianę.[7]

Wszystkie gatunki sów występujące naturalnie w Polsce są objęte ochroną ścisłą na podstawie rozporządzenia ministra środowiska z 16 grudnia 2016 r., a część z nich wymaga ochrony czynnej. Dla niektórych gatunków regionalni dyrektorzy ochrony środowiska tworzą strefy ochrony, w których ogranicza się wstęp i prace, np. leśne, by nie płoszyć ptaków.[4]

Aż 13 gatunków sów wymienia wśród gatunków chronionych ściśle załącznik do rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt, którego tekst jednolity ogłoszono w 2022 r. w Dzienniku Ustaw (poz. 2380). Są wśród nich także ptaki przelotne, jak sowa śnieżna i sowa jarzębata. Wszystkie te sowy są chronione przed umyślnym płoszeniem lub niepokojeniem, u 11 gatunków w miejscach noclegu, rozrodu i żerowania, a 9 gatunków, m.in. puchacza i sóweczkę, obejmuje też zakaz fotografowania, filmowania i obserwacji, które mogą je płoszyć.[17]

Wokół gniazda puchacza można wyznaczyć strefę ochrony całoroczną w promieniu do 200 m i okresową w promieniu do 500 m. Strefa okresowa obowiązuje od 1 stycznia do 31 lipca. Takie same promienie przewidziano dla puszczyka mszarnego, a dla sóweczki i włochatki tylko strefę całoroczną w promieniu do 50 m od gniazda.[17]

Monitoring Ptaków Polski, stworzony przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska w 2006 r., obejmuje blisko 200 gatunków ptaków na prawie 4000 powierzchni badawczych. Zmiany liczebności 8 gatunków sów śledzą w nim 2 programy. Monitoring Lęgowych Sów Leśnych obejmuje 6 gatunków, m.in. puchacza, sóweczkę i włochatkę, a Monitoring Sów Krajobrazu Rolniczego 4 gatunki: płomykówkę, pójdźkę, uszatkę i puszczyka.[18][2]

Monitoring Lęgowych Sów Leśnych GIOŚ prowadzi od 2010 r. na powierzchniach o wymiarach 5 × 5 km. W latach 2018–2020 badano co roku 45 takich powierzchni, a pracowało przy tym 29 obserwatorów. Według raportu za lata 2018–2021 puszczyk wykazywał umiarkowany wzrost liczebności, a liczebność włochatki była stabilna. Monitoring Sów Krajobrazu Rolniczego ruszył w 2020 r. na 60 powierzchniach.[3]

W 2017 r. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) podniosła status sowy śnieżnej do kategorii „narażony” (Vulnerable). Badanie z 2024 r. wykazało, że lęgowe populacje tej sowy w Arktyce zmalały w ciągu 3 pokoleń o ponad 30%. Autorzy uznali za wiarygodne szacunki, według których na świecie żyje 14–28 tys. dorosłych ptaków lęgowych.[19][20]

Według BTO w Zjednoczonym Królestwie gniazduje około 4000 par płomykówek (szacunek z 2016 r.). W latach 1995–2024 liczebność tej sowy wzrosła tam o 223%. W 2015 r. płomykówkę przeniesiono na brytyjską zieloną listę gatunków niebudzących obaw, a w skali świata IUCN uznaje ją za gatunek najmniejszej troski.[14]

W 2026 r. Noc Sów trwała od 27 lutego do 1 marca. To ogólnopolskie wydarzenie edukacyjne organizowane przez stowarzyszenie Jestem na pTAK!. Według RDOŚ w Bydgoszczy w szukaniu sów dużo ważniejszy jest słuch niż wzrok. Zimą, gdy dni są krótkie, puszczyki często polują także za dnia, a w razie głodu jedzą nawet padlinę.[21]

Ponad 100 lat temu, na początku XX w., wymarła sowa śmieszka (Sceloglaux albifacies), która gniazdowała na ziemi i żyła tylko w Nowej Zelandii. Zgubiły ją zwierzęta sprowadzone na wyspy przez osadników. Współcześnie sowom szkodzi też konkurencja o dziuple: na pustyniach z kaktusami saguaro szpaki zajmują otwory w kaktusach, zanim inne ptaki wrócą z zimowisk.[13]